Nhà phê bình - người bạn lớn của những nhà sáng tác

Tao 6.2008Nhà phê bình - người bạn lớn của những nhà sáng tác

NGUYỄN TRỌNG TẠO
Ảnh: Nguyễn Đình Toán

...Một câu ngạn ngữ Pháp nói rằng: "Khen đúng là bạn chê đúng là thầy". Câu ngạn ngữ này đúng trong mọi trường hợp và riêng với văn học Hoài Thanh còn vận thêm rằng: "Khen đúng là bạn của nhà văn chê đúng là thầy của nhà văn"...


1.
Một tác phẩm văn học dù là một hai câu thơ hay nghìn trang văn xuôi sẽ thật hạnh phúc khi có người đọc hạnh phúc hơn nữa khi có người bình và cực kỳ hạnh phúc khi được nghiên cứu thẩm định hay dở khen chê một cách khoa học khách quan và công bằng. Vì thế không một nhà sáng tác nào lại dại dột từ chối người đọc từ chối nhà nghiên cứu phê bình khi họ khen hoặc chê tác phẩm của mình một cách đích đáng. Một câu ngạn ngữ Pháp nói rằng: "Khen đúng là bạn chê đúng là thầy". Câu ngạn ngữ này đúng trong mọi trường hợp và riêng với văn học Hoài Thanh còn vận thêm rằng: "Khen đúng là bạn của nhà văn chê đúng là thầy của nhà văn". Nếu gọi nhà văn là "giáo sư của tâm hồn" thì vị thế của những nhà khen chê đích đáng thật là to lớn. Tôi nghĩ một cách khiêm tốn rằng chắc chả có nhà phê bình nào lại hợm hĩnh nhảy lên đầu nhà văn để làm thầy của những giáo sư tâm hồn nhưng cái câu "chê đúng là thầy của nhà văn" đã xác định tầm quan trọng của phê bình văn học trong lịch sử văn chương của mỗi dân tộc và trên toàn thế giới.

2. Một nhà phê bình văn học bao giờ cũng phải được thể hiện trên ba góc nhìn văn hoá cơ bản đấy là văn hoá sống văn hoá đọc văn hoá viết. Không có đời sống phong phú không thể chia sẻ với đời sống đầy phức tạp trong tác phẩm; Không có cách đọc sẽ không có chìa khoá để mở cửa tiếp cận tác phẩm; và không có một văn hoá viết thì không thể truyền đạt sâu sắc cảm nhận đánh giá phán xét tác phẩm. Chúng ta không ấu trĩ đến nỗi coi phê bình chỉ mang ý nghĩa phê phán đơn thuần. Theo từ điển Hán-Việt thì chữ bình ở đây mang bộ ngôn có thể hiểu là phát ngôn một cách công bằng; còn chữ phê thì mang khá nhiều nghĩa: Phê là phán quyết phân xử phải trái phê là khởi lên một công việc phê là chẻ ra từng mảnh nhưng phê cũng có nghĩa là lấy tay đánh vào mặt người khác. Cái nghĩa thứ tư này của chữ phê nghe hơi kinh nên những nhà từ điển đã không giải thích nghĩa này trong từ ghép Phê bình mà chỉ giải nghĩa rằng: Phê bình là thẩm định đánh giá hay dở phải trái một cách công bằng. Tôi hiểu ý nghĩa này đối với nhà phê bình là phải hơn cả. Còn khi nhà phê bình đạt tới trình độ "hạ bút châu phê" thì đấy chính là "nhà phê bình minh vương" rồi.

3. Tôi có cảm giác rằng phê bình văn học của ta gần đây có vẻ thiên về ý nghĩa thứ tư của chữ phê nghĩa là "lấy tay đánh vào mặt người khác". Cái kiểu phê bình này kích động tính tò mò hả hê của công chúng giống như chuyện vụ án giết người hiếp dâm chỉ điểm bắt cóc nhan nhản trên báo chí nhằm câu khách kiếm tiền. Khá nhiều tờ báo lợi dụng lối viết dung tục rẻ tiền này nên nó mới có cơ phát triển lũng đoạn thị hiếu vấy bẩn tâm hồn giấy trắng. Xem truyện bạo lực nhiều trẻ con chưa kịp lớn đã trở thành tội phạm; xem nhà văn lấy dao chữ đâm vào nhau trên diễn đàn văn học nhiều công chúng sẽ coi thường nhà văn và coi thường luôn cả nền văn học thực tại dẫn tới sự rạn vỡ tình yêu văn học của công chúng.

Tôi không phải là người quá lo xa cho dòng phê bình phê phán nhưng tôi rất ái ngại cho phê phái phê bình đao búa. Nhìn lại các cuộc tranh luận văn nghệ nửa đầu thế kỷ XX như tranh luận về Quốc học (1924 - 1941) tranh luận về Truyện Kiều (1924 - 1945) Tranh luận về Duy tâm và Duy vật (1933 - 1939) tranh luận Thơ mới và Thơ cũ (1932 - 1942) tranh luận về Nghệ thuật vị (1935 - 1939) tranh luận Văn nghệ Việt Bắc (1949 - 1950) v.v... dù có lúc phải bàn đến văn hoá tranh luận nhưng đều mang tới những bài học bổ ích và lý thú về học thuật và quan niệm phát triển tất yếu của văn nghệ nước nhà. Cũng có lúc những ý kiến mạnh tạm thời thắng thế nhưng rốt cuộc qui luật phát triển tất yếu của văn nghệ vẫn có con đường đi rất âm thầm và kiên trì của nó. Trường hợp "tranh luận thơ không vần" đã khiến Nguyễn Đình Thi phải sửa thành thơ có vần nhưng cuối cùng ông vẫn trở lại thơ không vần; và trường hợp "tranh luận sân khấu" 1950 gạt bỏ sân khấu cải lương nhưng cuối thể kỷ cải lương vẫn tồn tại như ta đã thấy. Điều ấy chứng tỏ rằng tranh luận có đúng và có sai nhưng có tranh luận dân chủ mới thu hút được sự chú ý đối với văn học và xác định được con đường lớn của văn học. Tại sao chúng ta thiếu tranh luận thực sự dân chủ? Là vì người đưa ra tranh luận chỉ khăng khăng mình đúng mà không chấp nhận những ý kiến khác cho rằng tất cả các ý kiến khác mình đều sai. Hơn nữa dù đối tượng tranh luận không sợ phê bình phê phán nhưng họ lại sợ phê bình đao búa. Có lẽ đây là điều nhức nhối nhất của phê bình văn học ta hiện nay. Hình như đã có dấu hiệu xuất hiện chủ nghĩa cá nhân chủ nghĩa háo danh trong phê bình văn học điều mà tư tưởng Hồ Chí Minh đã từng đả phá.

4. Trong lao động chúng ta yêu cả người trồng rừng lẫn người đốt cỏ bởi chúng ta cần rừng xanh. Chính vì thế chúng ta căm thù những kẻ đốt rừng. Trong phê bình văn học cũng vậy sự chăm chút tài năng phát hiện tài năng ghi nhận các giá trị thực sự là điều vô cùng quan trọng. Nếu có tỉa cây đốt cỏ trong khu rừng văn học thì đấy là điều rất cần thiết nhưng phải hết sức cẩn trọng và phải chuẩn bị sẵn xe cứu hoả. Tôi nói điều này vì tôi quan niệm rằng chúng ta hãy tìm đến cái hay cái đẹp của văn chương mà thưởng thức nó khiến cho người khác cũng cảm yêu cái hay cái đẹp ấy nghĩa là tôi thích làm người trồng rừng chứ không thích làm người đẵn cây.

Kinh nghiệm phê bình văn học cho thấy Lá cỏ của Uýt-man bị phỉ báng ở Mỹ khi vừa ra đời nhưng đã lọt vào mắt xanh của một người Anh và rồi nó trở thành tác phẩm vĩ đại. Thơ Mới 32-45 tồn tại trong lời khen của Hoài Thanh Hoài Chân cho mãi tới hôm nay. Đương thời có thể cho rằng Chế Lan Viên đã "bốc thơm" Hàn Mặc Tử khi ông nói: "Mai sau còn lại của cái thời kỳ này chút gì đáng kể đó là Hàn Mặc Tử" nhưng bây giờ nhìn lại thấy quả là ông nói đúng. Khen và chê vốn không có tội vấn đề là khen đúngchê đúng. Nhưng đối với phê bình làm được điều đó quả là không dễ huống hồ người đọc luôn yêu cầu cao hơn việc khen đúng chê đúng đấy là phải khen thật hay thật thuyết phục chê cũng phải thật hay thật thuyết phục. Khen chê để người đọc "thủng nhĩ" là điều mà phê bình văn học của chúng ta phải phấn đấu rất nhiều.

Dù sao tôi vẫn nghĩ phê bình văn học của ta cần tăng cường hơn nữa tính phát hiện nâng đỡ tài năng và tác phẩm. Phê bình không chỉ dẫn dắt người đọc dẫn dắt nhà văn mà còn phải nâng đỡ họ đến với những giá trị mới mẻ và hữu ích chứ không phải chỉ nói rằng thích hay không thích. Chỉ nói thích hay không thích thì chẳng cần đến nhà phê bình.


5. Cuối cùng là một người làm thơ và có viết nhiều bài về thơ tôi tha thiết đề nghị các nhà phê bình ở ta để tâm đến thơ nhiều hơn nữa. Có người nói thế hệ các nhà thơ chống Mỹ đóng góp rất lớn cho thơ Việt nửa cuối thế kỷ XX nhưng họ thiếu mất một Hoài Thanh của thế hệ họ. Chính vì thế mà hiện tượng một số nhà thơ nhảy vào viết phê bình tiểu luận về thơ. Đấy là hiện tượng không có gì lạ đối với thế giới và đối với nước ta nhưng điều đó là rất đáng ghi nhận trong lúc sân bóng thơ trống vắng những cầu thủ phê bình bởi ở đấy có thể đăng tải khối lượng rất lớn các vấn đề thơ ca trong nước và thế giới. Và tôi tin rằng các nhà phê bình sẽ thực sự là bạn của nhà thơ nhà văn độc giả và hơn thế nữa các nhà phê bình sẽ là bạn thân thiết của nhau.


Hà Nội 12.8.2003
N.T.T

(Sông Hương số 176/10-2003)

Marlie

Hiya! awesome blog!

Hiya! awesome blog! I happen to be a daily visitor to your site (somewhat more like addict ) of this website. Just wanted to say I apricepate your blogs and am looking forward for more to come!

Elida

I thought I'd have t

I thought I'd have to read a book for a diescvory like this!

Hoàng Kim

Thăm anh Tạo

Em thăm anh và xin phép anh được chép bài này về trang DẠY VÀ HỌC http://dayvahoc.blogspot.com.

nttnew

Hoài Thu

Bài biết này hay quá rất trúng tình hình phê bình của VN hiện nay. Cám ơn tác giả NTT.

Viết bởi Hoài Thu 28 Aug 2009 21:21

Cám ơn Hoài Thu. Chúc bạn chăm đọc văn học VN ta.

undefined

nttnew

Hoàng Liêm

Bài viết từ năm 2003 mà em cứ nghĩ là mới hôm qua.Em không đọc được nhiều như anh nên cũng không dám bàn nhiều .Em đồng ý với anh là phê bình ở ta còn quá nhiều hạn chế. " Cá mương" vẫn phát triển.
Anh ra Hà Nội chưa ?.
Thèm rượu quá mất thôi. Hì Hì.
Khi nào ra phải hú em đấy!

Viết bởi Hoàng Liêm 28 Aug 2009 10:54

Hi hi Liêm ráng đợi nhé. Sẽ xử mấy chai thôi.

undefined

nttnew

angi

*** angi là ai nhỉ tìm mãi không thấy...........

undefined

nttnew

pcthang

Bài viết năm lẻ ba
Đọc thấy vẫn rất mới
Và thấy lòng lại nhói
Xót cho thơ xứ ta...

Viết bởi pcthang 27 Aug 2009 19:41

Thơ xứ ta nhiều quá nghìn nhà thơ mới có 1 nhà phê bình. Vậy nhà phê bình khôn ngoan nhất là phải lánh mình đi he he...

undefined

Hoài Thu

Bài biết này hay quá rất trúng tình hình phê bình của VN hiện nay. Cám ơn tác giả NTT.

Hoàng Liêm

Cảm nhận

Bài viết từ năm 2003 mà em cứ nghĩ là mới hôm qua.Em không đọc được nhiều như anh nên cũng không dám bàn nhiều .Em đồng ý với anh là phê bình ở ta còn quá nhiều hạn chế. " Cá mương" vẫn phát triển.
Anh ra Hà Nội chưa ?.
Thèm rượu quá mất thôi. Hì Hì.
Khi nào ra phải hú em đấy!

nttnew

Nhà phê bình Hoàng Ngọc Hiến:

undefined