Ngày giỗ "thi sĩ thật" Trần Dần

NGUYỄN TRỌNG TẠO: Ngày 25.1.2010 báo Khoa học & Đời sống đăng bài viết này của tôi nhân 13 năm ngày giỗ thi sĩ Trần Dần tôi rất cảm động vì đã lâu tôi mới lại viết về ông. Nhưng chẳng hiểu sao báo lại in sót một câu (được tô màu xanh dưới đây) nay tôi cho đăng lại đây nguyên bài gốc và giới thiệu thêm với bạn đọc bài thơ NGƯỜI PHIÊN DỊCH CHÍNH MÌNH tôi viết trong ngày ông qua đời 17.1.1997. Mời bạn cùng chia sẻ.

Chân dung Trần Dần của Họa sĩ Đinh Quang Tỉnh


Ngày giỗ "thi sĩ thật" Trần Dần

- Tết nay báo Tiền Phong đăng bài "Thi sĩ giả - Thi sĩ  thật" của Trần Dần viết 50 năm trước mà như vừa mới viết hôm qua. Ông bảo đi hỏi vợ mà xưng là thi sĩ thì người ta hết vía người ta nhìn từ cái tóc cái lông mi của anh.
 

>>>Thi sĩ giả - thi sĩ thật

Vậy mà suốt đời ông chỉ lao tâm khổ tứ vì thơ. Rồi cũng hỏi được vợ mà được vợ yêu hết lòng cùng chịu trăm đường cay cực với chồng cho đến khi ông mất cách nay 13 năm. Nhớ thời ông vào Huế ba buổi chiều liền ra ngồi một mình nhìn sông Hương và trở về thu được 3 chữ cho Huế là "Nhân Loại Tím".

Ngày ông mất tôi vừa từ Huế ra họp ở báo Văn Nghệ anh Hữu Thỉnh giao luôn cho tôi tổ chức trang báo về ông. Đám tang ông hoa chất trên mộ cao như núi. Chúng tôi ở lại thắp nén hương cuối rồi mới cùng gia  đình ông trở về. Nhà văn Nguyễn Hữu Đang đi cùng xe với Hữu Thỉnh và tôi lặng lẽ nuốt nước mắt. Rồi ông chép vào cuốn sổ ghi điện thoại của tôi câu đối: "Nào công nào tội rằng nhục rằng vinh thương số phận Khuất Nguyên Nguyễn Trãi/ Vẫn nước vẫn nhà biết thời biết thế quý cuộc đời Phạm Lãi Trương Lương". Chắc ông cũng đang nghĩ thế về Trần Dần.

Từ đó hàng năm cứ đến ngày 9 tháng 12 âm lịch là anh em văn nghệ lại đến nhà thắp hương tưởng nhớ Trần Dần và dự đám giỗ ông. Năm ngoái tôi đi vắng nên năm nay dù đang dự họp tổng kết của Trung tâm bản quyền Âm nhạc vẫn cứ chạy về nhà ông.

 nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo và bà Khuê
Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo và bà Khuê * Ảnh: Nguyễn Đình Toán

Bà Khuê và mấy người con thật hiền lành và chu đáo đón khách. Nhiều văn nghệ sĩ tựu về đây. Dương Tường Nguyễn Xuân Khánh Đỗ Hồng Quân Nguyễn Thụy Kha Nguyễn Đình Toán Đinh Quang Tỉnh Đoàn Tử Huyến Đà Linh Nguyễn Anh Tuấn các nhà báo Lương Bích Ngọc Hòa Bình Minh Hà... như đến cùng một lúc. Chúng tôi đến đã thấy hai nhân vật nổi tiếng là giáo sư Nguyễn Huệ Chi và nhà giáo Phạm Toàn vừa thắp hương kính lễ. Nhưng nhiều người bạn của ông không còn nữa. Chúng tôi thấy trống vắng Nguyễn Hữu Đang Lê Đạt Hữu Mai... là những người chí cốt. Nhà thơ Hoàng Cầm thì đang cầm cự với căn bệnh tuổi tác... Tuy vậy lại có thêm những người trẻ. Họ là những thạc sĩ tiến sĩ vì yêu quý thơ văn của ông nên chọn làm luận án luận văn mà trở thành thân thiết với gia đình...

Nhớ lúc sinh thời nhà thơ Trần Dần rất thích ăn quà bánh. Ông ăn chậm như để thưởng thức từng chút ngon cầu kỳ của người kẻ chợ. Ông bảo mắt ăn màu sắc mũi ăn hương ăn mùi lưỡi ăn mặn ngọt chua cay còn cái tai thì ăn âm thanh. Chả thế mà ông thích bữa ăn có bánh đa để được nghe tiếng rau ráu thật vui. Những mâm cỗ giản dị nhưng vẫn có mòn quà ông thích là bánh giò. Người bạn mới của gia đình đã tầm mua được thứ bánh giò gấc màu gạch cua thật độc đáo khiến cho mâm cỗ thêm màu sắc. 

Ngoài  đời là thế nhưng trong sáng tạo văn học nghệ thuật ông là một nhà cách tân không mệt mỏi. Từ năm 1946 ông đã cùng Trần Mai Châu Đinh Hùng Vũ Hoàng Địch Vũ Hoàng Chương Nguyễn Văn Tậu lập nhóm Dạ Đài chủ trương thơ tượng trưng nhưng với ý thức vượt lên trên quan niệm sẵn có để làm một cuộc tiếp biến đưa nhóm mình theo một hướng riêng đề cao trực giác vô thức và tiềm thức của con người trong sáng tạo cũng như trong cảm thụ thi ca.

Nhóm vừa ra được tuyên ngôn nghệ thuật thì kháng chiến bùng nổ ông tham gia quân đội tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ và đã viết nên cuốn tiểu thuyết "Người người lớp lớp" nổi tiếng lúc bấy giờ. Ông cũng là một "thủ lĩnh trong bóng tối" của nhóm NVGP đề cao tự do văn nghệ nhằm tìm tòi những sáng tạo mới cho văn học. Nhưng sự đổ vỡ đã dạy ông sự kiên định với chí hướng cách tân hơn nữa. 30 năm lặng lẽ làm thơ ông đã viết nên "Mùa sạch" và tiểu thuyết thơ "Cổng tỉnh" tạo ảnh hưởng lớn về ngôn ngữ và thi pháp nghệ thuật đối với những nhà thơ Việt Nam hiện đại. 

Bên cạnh quá nhiều nhà thơ bậc trung Trần Dần luôn bộc lộ bản lĩnh thơ của người khai phá. Những "con chữ" của ông luôn cựa quậy cùng sự sống. "Làm thơ là làm chữ làm con chữ" là một quan niệm được ông tận hưởng và chia sẻ trong cả quá trình sáng tạo lâu dài. Chính vì thế mà thơ ông không lẫn với người khác và thực tế ông đã tạo ra một từ trường thơ thu hút bao người. Ông là một người đầy khát vọng về cuộc sống tốt đẹp. Đó cũng là khát vọng đi tới chân trời nghệ thuật rộng mở. Vì thế mà tâm sự của ông khiến người ta còn mãi mãi suy nghĩ và chia sẻ:

"Tôi khóc những chân trời

                                       không có

                                                   người bay

Lại khóc những người bay

                                       không có

                                                     chân trời"


Và tài năng thực sự là không thể phụ bạc cuối cùng ông đã được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về VHNT.
 
Ngày giỗ ông năm nay chúng tôi được bà Khuê tặng cuốn hùng ca "Đi! Đây Việt Bắc" của ông lần đầu tiên xuất bản trọn vẹn. Và tôi mở tình cờ gặp câu thơ đầy tin tưởng của ông về người chiến sĩ:

Hãy tin chắc

                   Rồi ta

                            Xứng đáng

Một vòng hoa đỏ nhất

                                  Phủ quan tài.


Đó cũng là niềm tin của người thi sĩ - thi sĩ thật - thi sĩ đích thực - Trần Dần.

Hà Nội 23/1/2010



Văn nghệ sĩ và bà Khuê trong ngày giỗ Trần Dần. Ảnh Trần Trọng Văn


 

NGƯỜI PHIÊN DỊCH CHÍNH MÌNH

                                                        Nhớ Trần Dần


Mưa rơi không cần phiên dịch

em làm sao phiên dịch đời anh

một khối đá câm

tạc thành ngôn ngữ

một đối thoại câm

thốt ra con chữ


anh phiên dịch chính anh người người lớp lớp

anh phiên dịch chân trời đồng nghĩa với người bay

em từ Huế

anh dịch: Nhân loại tím

giờ mồ anh hoa viếng thành núi lớn

hoa không cần phiên dịch phải không anh?


thi sĩ hỡi bao giờ anh trở lại

cầm trên tay Mùa sạch mở từng trang!

Hà Nội 17.1.1997
Nguyễn Trọng Tạo

Lưu Giao

Chào anh !

Em vẫn ngưỡng mộ Trần Dần và nhóm NVGP. Đã qua đi một thời nhớ lại vẫn thấy thương ông. Chúc anh chị một năm mới nhiều may mắn!

Nguyễn Hồng Khoái

Kính Bác Tạo
Có một điều anh chưa biết là nhà em ở Nam Định trong khuôn viên " Chùa Phán Chương" gốc gác nhà thơ Trần Dần

Hoàng Liêm

Cảm nhận

Cả kiếp nhọc nhằn để lúc nhắm mắt người đời mới thừa nhận những giá trị không thể làm lu mờ của ông. Ông - Một nhân cách đáng trân trọng