Trịnh Sơn: BẮC CẦU SÔNG THƠ NGUYỄN TRỌNG TẠO

 

BẮC CẦU  SÔNG THƠ NGUYỄN TRỌNG TẠO

 

Trịnh Sơn


1.

"Em sắp đặt anh vào ngăn n

Bên cạnh ngăn cuối thu

Khi ấy biển tràn vào khuya khoắt đèn công viên đủ sáng để yêu nhau

Bụi đời và tình nhân sắp đặt ngăn sợ hãi

Tiếng còi xe tím buốt một câu thề

...

Em đàn bà

Đơn giản vậy

Yêu em"

Gấp tập sách lại tôi làm cuộc đối thoại lạnh lùng thật thà với người thi sĩ.


Tôi: - Đàn bà - Có cần định nghĩa lại hai chữ này không?

Thi sĩ: - Ai cũng có riêng mình một định nghĩa. Với tôi Đàn bà - là Một Sinh sôi không theo định lý nào. Thăng hoa tình ái Thủy chung tình yêu Ngọt ngào Tình nhân... Tất cả đều hàm chứa một Nguồn gốc mà đã là Con người thì phải có: Đó là Tình mẹ!

Tôi: - Mẹ vĩ đại! Theo ông Sinh thực thân xác và Sinh thực tinh thần có tách biệt nhau không?

Thi sĩ: - Duy trì và thể hiện theo thứ tự cảm xúc của mình cho thế giới hiện tại và tương lai như một người cắm câu đêm vậy. Anh ta lầm lũi thả câu nỗi sung sướng nhất không phải những tôm cua cá sáng hôm sau thu lượm được - mà chính là quãng thời gian đợi chờ. Trải qua - hay chính là Kinh nghiệm. Sinh thực không có ranh giới phân biệt Thể xác hay Tinh thần đó là một kết cấu chất chồng theo chu kỳ (lặp lại). Trang trọng diệu kỳ hoặc Thô lỗ thấp hèn - dựa trên cung bậc nghĩ suy và ứng khởi kinh nghiệm. Tôi nói Ứng khởi chứ không phải Ứng dụng. Vì Kinh nghiệm thực chất không có ý nghĩa như một sự lặp lại chỉnh sửa thông thường.

Tôi: - Đàn bà hình như luôn được gắn với đê mê nhục cảm. Ông lại nói Đàn bà là Sáng tạo. Vậy Cô đơn có phải là một nhục cảm kéo dài của Đàn bà không?

Thi sĩ: - Cô đơn khởi nguồn Sáng tạo. Những năm tháng thiếu nữ không uổng phí để làm một cuộc chuẩn bị cao cả cho một người đàn bà. Ái ân Sinh nở Góa bụa - tích hợp kỷ niệm. Nhìn lại người ta nhận ra: Kỷ niệm là Sáng tạo của Trí tưởng mà không yếu tố thời gian hay nhân tạo nào có thể tác động trực tiếp lên nó. Đàn bà đẹp vì như vậy.

Tiếng gà gáy lạ lùng giữa thành phố đông cứng building cao tầng cắt ngang cuộc nói chuyện thi vị. Thì ra chỉ có một mình tôi ngồi với tập thơ mỏng: EM ĐÀN BÀ - NGUYỄN TRỌNG TẠO.

2.

Thay lời bạt tập thơ song ngữ Ký ức mắt đen Nguyễn Đức Tùng viết :

" Thế giới không còn trăng   dù chỉ là tưởng tượng

Nấm mồ trăng chôn cất ở nơi nào ?


Bài thơ trên đây của thi sỹ Nguyễn Trọng Tạo nói về ý nghĩa của thiên nhiên trong mối quan hệ của nó với xã hội loài người. Nhưng không dừng lại ở đó bài thơ vượt lên cũng không bao gồm quá nhiều thông tin hơn mức cần thiết để lại ấn tượng về một điều gì như tình yêu. Đó thực sự là một bài thơ tình. Một thứ tình yêu cá nhân riêng lẻ". (Ký ức mắt đen - Memory of black eyes - Nguyễn Trọng Tạo)


Tôi không tìm thấy tình yêu nào riêng lẻ cái tôi nào riêng lẻ trong Thơ Nguyễn Trọng Tạo. Nấm mồ trăng hay nấm mồ hoa đào nàng Đại Ngọc khóc mộng Hồng Lâu ? Chôn cả thời gian xuống huyệt cho cỏ xanh lên - hoàn toàn Tự nhiên ấy chứ ! Làm sao tách bạch được đâu là Tôi của em Tôi của anh hay Tôi của ai nữa ? Trăng và hoa đào sắc kiếm đâm tim người. Lại gợi chuyện Người đàn bà ngồi quạt mộ thuở Trang Tử lãng du tầm Đạo. Nguyễn Trọng Tạo không phù phép trên nỗi đau Con người như Trang Tử thi sĩ làm thơ và sống hồn nhiên với dấu chân Trăng để lại. Cúi đầu hôn dấu chân ấy là một thái độ xuẩn ngốc không bao giờ có ở một tâm hồn luôn hướng tới tha nhân. Chàng thanh niên đích thực chỉ lặng lẽ ngắm những hạt bụi bay qua và đôi ba hạt thản nhiên đậu xuống lấp dấu hồng :

"anh trót để ngôi sao bay khỏi cát

biếc xanh em mãi chớp sáng vòm trời

điều Có thể đã hoá thành Không thể

biển bạc đầu nông nổi tuổi hai mươi..."

Ngùn ngụt lửa tình trào dâng. Tự nhận mình  nông nổi tuổi hai mươi" - như Cảm giác của một người thiếu nữ lần đầu tiên nhận ra mình dậy thì. Tình ái thường làm người ta đỏ mặt. Hoàng tử bé òa lên khóc sau một lần đỏ mặt như thế : "Từ hàng triệu năm rồi hoa đã tạo gai. Từ hàng triệu năm rồi cừu vẫn cứ ăn hoa. Và cái sự tìm hiểu xem tại sao mà hoa phải nhọc mệt tạo mãi những gai nhọn chẳng dùng được vào việc gì hết cả sự đó chẳng phải là chuyện nghiêm trang hay sao? Cuộc chiến tranh giữa cừu và hoa không phải là chuyện hệ trọng hay sao?" ( Hoàng tử bé - Saint Exupéry - Bùi Giáng dịch ). Yêu thương - Cuồng nộ là hai cánh chong chóng thay phiên nhau chiếm hữu tâm hồn Con người. Khát khao - Chịu đựng cứ tưởng hai mà chỉ một : Thân phận ! Trong con người tóc bồng hào sảng Nguyễn Trọng Tạo Hoàng tử bé chắc chắn không "bé" chút nào khi dốc máu tâm hồn vẽ Bức tranh tình (Hà Nội 2001):


"Không vẽ trái tim em không vẽ trái tim anh

Tôi vẽ cây Bạch Nhân thân trần cắm chân vào trái đất

Cành vươn tay ghì xiết mùa xanh

Tôi vẽ mong manh mảnh trăng giêng

Hằn dấu môi non

Ai vừa cắn vào da trời sung sướng"

Xuân Diệu vòi vĩnh "vẫn còn xa cách lắm"  tài tình mấy cũng đến thế mà thôi ! Hình tượng "cây Bạch Nhân thân trần cắm chân vào trái đất" nói nhiều hơn sức mạnh của sắc màu nó có. Gốc rễ tình ái tua tủa xanh non trên lát cắt Tâm hồn. Hoàng Phủ Ngọc Tường luận tình : " Tình yêu là sự nối kết giữa hai người cùng chiến đấu chống lại cái chết". Ngữ điệu này là của một anh triết gia chứ không phải lời lẽ của một Nhà thơ. Càng không giống thái độ cảm xúc của một người đang yêu : " Tình yêu là tất cả những gì xảy ra giữa hai người yêu nhau" (Sagan). Nguyễn Trọng Tạo chứng minh và tự chứng minh Tình yêu đúng bản chất của nó - mà không cần hỏi xem bản chất nó là gì :

"em cỏ khát. Ta mưa rào đầu hạ

cỏ uống mưa run rẩy

cỏ đang thì

mưa rào đến rồi đi

cỏ xanh niềm ngơ ngác

ta biệt em

lớ ngớ chẳng hẹn gì"

" có lúc ngôn từ biệt tích

đam mê trơ đá gan lì

em mèo ơi đừng đến nữa

sợ em dựng dậy tử thi

có lúc trời ơi hồng xanh tím

khoả thân chết đuối cứng tường đêm

ta thấy ta thành cây cọ

vẽ trong veo tơ lụa mặc cho em

có lúc trên ngai vàng nguy biến

lạnh người

nghe một tiếng

mèo rên"


Và lại một "màu mèo" liệu có ngẫu nhiên:


"con mèo tôi mới làm quen

Làm quen là bởi nó đen quá chừng"...

Sex - Tình dục qua văn chương - trở thành sự trải nghiệm gần gũi cố ý. Cũng như tiếng Pháp có chữ âme soeur nghĩa là Tâm hồn chị em nhưng người ta vẫn hiểu ý nghĩa nó là Tri kỷ. Đưa tính dục lên tầm nghệ thuật là công việc không dễ dãi và bộc phát. Hoàn toàn mang đậm dấu ấn của quá trình học hỏi kỹ năng và kinh nghiệm. Một cái ưỡn mình là biểu trưng cao nhất cho khát khao tràn ứ. Một động tác cọ mũi tay áo như cách người phụ nữ vò nát lá cây hoặc cành khô trong những buổi hẹn hò. Nếu người nào nghĩ rằng Tình dục xuất phát từ Tự nhiên là Chủ yếu thì hãy coi chừng lại vấn đề sức khỏe của mình nhất là cặp mắt. Thẩm mỹ đã dành nhiều thời gian cho một thứ gọi là Tính dục. Trong thơ Tính dục trôi chảy qua ngôn ngữ chi tiết chứ không phải trên cái hình tượng phồn thực mà nó gợi tới. Một ví dụ Lê Văn Ngăn viết :


" Chỉ có em là đàn bà

Nên mỗi khi nghe tiếng giày trận dẫm trên cát

Anh thấy anh chẳng còn sống

Trái tim đã chìm sâu tận cùng giấc mộng

Thế nào anh cũng trở về

Vì còn gió cố quận gọi cánh ngựa hồ

Vì còn đôi tay em quấn quýt

Đêm một thời xưa hoàng lan

...

Hạnh Phước Hạnh Phước

Người nữ của thành nhiễu nhương

Đôi vú em căng dòng sữa ngọt

Tấm thân anh đắp đời anh bơ vơ

Cảm xúc còn nặng mùi da thịt..."

(Hạnh Phước người nữ của thành nhiễu nhương - Lê Văn Ngăn)

Người đọc hoàn toàn có thể hiểu được và thông cảm được tính thần tượng tuyệt đối của tác giả dành cho Hạnh Phước "chỉ có em là đàn bà" của mình. Gạn lọc chi tiết - theo một tấm lưới nào đó tùy vào khả năng thẩm thấu và phát tiết đồng thời cảm xúc và cảm giác của mỗi con người. Người thi sĩ mô tả Tính dục thông qua hệ thống hình ảnh gợi cảm bộc trực. Đường cong cần có biên độ xác định nếu nó không muốn gấp khúc ở một điểm cố định nào đó. Phải chăng chính sự ảo mờ này làm Tình dục trở nên lóng lánh xuất phát chủ nghĩa Lãng mạn kiểu mới ?

Tiểu thuyết TÌNH ĐỊCH (Rivals) của Janet Dailey (Mỹ) kể về mối tình oan trái nghiệt ngã của đôi trai tài gái sắc Chance Stuart và Flame Bennett họ bị vướng mắc trong vòng lẩn quẩn thù hận - tham lam - chết chóc kết thúc ở một bệnh viện: "Chàng cúi xuống áp môi lên trán nàng rồi thì thầm bên tai nàng: Hẹn kỳ tới! - Hẹn kỳ tới! - Nàng lặp lại ba tiếng của chàng một cách hăm hở. Lạy chúa còn có hy vọng còn có nhiều hơn là hy vọng". Tình yêu là như vậy! Nó có thể ngọt ngào êm ái trên môi tình nhân - cũng có thể bạo liệt đốt cháy đến tàn tro cuối cùng. Thi sĩ - nhất là với những Thi sĩ của Tình ái lãng mạn - cái cách anh ta trình bày Tình yêu trên tác phẩm đôi khi nhiều hơn Tình yêu nhìn thấy được qua các hành vi của cảm xúc. Nguyễn Trọng Tạo vẫn được biết đến như một nhà thơ tình Việt Nam xuất sắc từ những câu thơ lột xác hồn nhiên :

"Anh nín thở đến kiệt cùng máu ứa

Cột lửa phun nham thạch phì nhiêu

Rồi chết lịm trong vỗ về mơn trớn

Mười ngón dài thon của gió chiều..."

Cho đến những câu thơ diễm lệ :

"thời gian biến lạ thành quen

quen thành lạ chỉ riêng em động mùa..."

" viên sỏi hồng nốt ruồi son đáy sông

em là dòng Ngàn Phố gương trăng đêm hè năm Tân Hợi

con đò quay như chiếc lá tre đen

ném cho nhau một vốc vàng trăng

đêm gửi nhòe sương đôi bờ cỏ mượt"

Và sừng sững ngô nghê trên bến mơ:

"Quá bất ngờ anh nhận thông điệp tình yêu từ Mây Trắng:
17h 17 ngayf 17 anh ddons em taij haf nooij phi truwowngf
em chir ddeens vowis anh 3 ngayf rooif trowr laij
lamf sao ddeer khoong ai bieets 3 ngayf em owr been anh

Thì ra Mây đã thay em nhắn tin!"

Ấm ớ vô nghĩa lại bao trùm rành mạch thiên hình vạn trạng. Vô thức từ từ bỏ rơi Ấn tượng Trừu tượng Nietzchez... Vô thức cũng không dành bất cứ vòng hoa nào cho Platon cho Babylon Kim Tự Tháp đền đài cho chàng gù nhà thờ Đức bà... Vô thức kéo giãn thực tại thu hẹp tương lai lật nhào mọi hệ quy chiếu đã có. Nguyễn Trọng Tạo vẽ chân dung người tình chỉ bằng mấy lời u a không dấu vẫn chứa đựng cả thời gian không gian và con người ! Một cú nhảy toàn diện "Bách xích can đầu tu tiến bộ; Thập phương thế giới hiện toàn thân". Không có lý do gì người ta lại không tin đây là một Sáng tạo tuyệt vời của một Tâm hồn dậy cảm !


Nhưng nhạy cảm với tất cả nên người thi sĩ luôn thấy trước mắt mình hiện diện một cánh cửa: Cũng có thể kết thúc cũng có thể bắt đầu!

"Anh muốn viết những bài thơ trong đó

Em im lặng trang trọng

Như đoạn cuối của một bài thánh ca

Đoạn cuối của một bài điếu tang

Đưa hạnh phúc tản mát ngoài không gian"

(Thơ vì sự có mặt em - Đỗ Quý Toàn)

Khát vọng làm người ta hạnh phúc cũng hay làm người ta khổ ải. Thi nhân trên ngưỡng cửa Trái tim - bước ra buộc bỏ lại cái bóng:

"có thể tóc nàng bạc trắng

vô tình sỏi đá thành vôi

có thể cơn mưa đã tạnh

trái tim chẳng mọc thêm chồi.

chàng trai yêu nàng đã chết

bên tầng tháp cổ rêu mờ

cánh chim thiên di mỏi mệt

bay ngoài câu hát ngu ngơ

bọn trẻ như chàng ngày trước

thả hồn trong quán cà phê

ở đó có nàng kiềm diễm

vai thon ôm mái tóc thề

thầm thì đêm nghe gió nói

nàng là con của Diễm xưa..."

Lần đầu gặp Nguyễn Trọng Tạo tôi bất ngờ tột độ trước một con người kiêu hãnh duyên dáng mặc dù Thi sĩ đã ngoài sáu mươi tuổi tóc điểm bạc và da thịt sẵn sàng cho một cuộc đồi mồi. Hình như không có khái niệm Già cho một nhà thơ đích thực. Ông - Cả con người ông từ dáng vóc trang phục cách thức uống rượu chuyện trò - đều thể hiện một sự sung mãn tuyệt vời của tài năng và nhân cách. Tôi ngỡ ngàng chuẩn bị cho một câu "Kính thưa" trang trọng thì Thi sĩ đã gạt phăng lời đầu môi chót lưỡi: " Đã làm thơ - thì hãy gọi nhau Anh Em thôi không khách sáo phiền toái. Để dành thời gian cho Sáng tạo". Tôi bắt gặp sức sống cường tráng vội vàng và thẳng thắn tự nhiên của Nguyễn Trọng Tạo trở lại nhiều lần trong những trang thơ:

"đêm nấc lên giai điệu Diễm xưa

úp vào tiếng nấc

úp vào núi đồi sa mạc biển xanh

bật khóc"

Đàn bà lấp lánh áo hoàng hoa. Đàn bà thanh thoát mảnh nâu sòng. Đàn bà kiêu sa sông đào lụa. Đàn bà thùy mị vén mây ngồi. Tranh Picasso mở được cùng lúc nhiều khuôn mặt của một thế-giới-người. Thơ Nguyễn Trọng Tạo không đem cái trừu tượng để lấp lửng Chân-Thiện- Mỹ thi sĩ biết cách giải thoát khỏi những ba hoa tranh chấp trên hàm ngôn để chiết sáng theo nhiều góc cạnh bản thể:

"em đốt mình lên cho anh ánh sáng

cho anh hơi ấm

cho anh...

lệ giọt giọt trắng rơi

ôm em thân tròn

ngắn dần cột sống

tiếng chim sớm mai gọi anh thức dậy

em biến đi đâu

chỉ còn biển lệ

bỗng vọng bài ca Bạch Lạp ấu thơ

"nến trắng thành tro

tro còn thắp sáng

cuộc tình mờ xa

tình còn chớp trắng..."

Cảm thấy "ngắn dần cột sống" thì Tình ái hỡi Người bỏ ta vào ngục tù thương nhớ mất rồi ! Gọi là lấy cái không thấy để tả cái thấy. Lấy cái vô hạn đựng vào cái hữu hạn. Hình thức không còn quan trọng nữa. Suối tâm tình ung dung tự tại lúc oằn xiết thác ghềnh khi êm đềm vũng biếc đọng. Nước tồn tại bền bỉ giản dị như vậy nhưng không phải nhiều người nhìn ra chân lý này. Sinh sống ở miền Bắc nhưng xu hướng thơ Nguyễn Trọng Tạo không tách rời Tia sáng tạo tương đối của thời đại thi ca có tên mình. Sớm và muộn. Muộn và sớm. Không lăm le làm thơ "tân hình thức" hay "hậu hiện đại" nhưng trên mảnh đất quê hương truyền thống đã thấy rất nhiều mầm mới - Lạ lùng thăm thẳm :

"à ơi cái ngủ quyến rũ giấc hoa

ngủ thì rực rỡ thức mà phôi pha..."

"cái đêm trăng ấy trăng non

phố phường xa lắc lối mòn cũng xa

một vùng không rượu không hoa

sói con uống cạn cùng ta suối nguồn"

"anh làm vua không ngai em vẫn là hoàng hậu

chàng hoàng tử khóc nhè nàng công chúa hờn dai

chợt thương quan không dân chợt thương ngai không chủ

thương những đời người chung thân trong áo mão cân đai"

Đàn bà là một thể hiện của Tình ái. Thi sĩ không vội vàng nắm lấy tay nàng để rủ rê nàng "qua cầu gió bay" mà để nàng tự chín trái thần tiên. Tôi nhớ mấy câu thơ của Nh.Tay Ngàn :

"Một sáng thức dậy nàng biết nàng không còn tiếng hót

Mặt trời nàng nhìn thẳng

Cũng hóa đen

Rồi mùa rét mang về nhớ nhung

Lòng nàng mướt xanh

Vết thương tự đấy mưng lên

Nàng muốn bay vào miền ấm áp của lòng chàng

Nhưng cánh nàng đã mỏi

Và bắt đầu nàng gọi

Rừng chập chùng

Căn lầu vườn cây bốc cháy

Đêm ơi đêm anh ơi anh"

(Chim - Nh.Tay Ngàn)

Nh.Tay Ngàn thi sĩ vẽ Đàn bà theo kiểu Lêvitan vẽ rơm vàng chiều. Nguyễn Trọng Tạo thì chọn cách của bác sĩ Tsêkhôp giải phẩu cuộc đời trên trang văn của mình: Lia lưỡi dao bén ngọt bằng bàn tay linh hoạt cảm xúc dưới cặp mắt sáng quắc của khoa học biện chứng. Vượt ra cái bóng ngôn ngữ như nhiễu từng giọt Người vào thi phẩm: SỐNG !

3.

Bùi Giáng Bồ tát thi sĩ còn phải thốt lên :

"Vai ngần với tóc xanh buông

Dựng càn khôn giữa loạn cuồng si mê"

Chứng tỏ Đàn bà và Tình ái là thể hiện và lẩn hiện tuyệt kỳ không thể tránh khỏi của một kiếp người. Lý thuyết nhị nguyên làm tổn thương Con người tự nhiên và hệ lụy của nó đã chứng thực qua trăm ngàn thiên bi tình sử đông tây kim cổ. Tôi yêu và tin Đàn bà - phần nhiều qua hình tượng cảm xúc ấm áp của Mẹ tôi - khi Người còn sống cũng như lúc Người đã ra đi. Mỗi lần nhớ lại thời thơ ấu tươi đẹp có Mẹ tôi lại nhớ những câu thơ Người hay đọc:


"có ai ngồi xuống chỗ chúng mình kia

chàng trai ấy cùng với cô gái ấy

cô gái đẹp sao giống em đến vậy

và chàng trai run rẩy giống anh sao?

cỏ biếc xanh như cỏ đêm nào"

(Cỏ xanh đêm trước - Nguyễn Trọng Tạo 1979)


Thi sĩ đã gởi gắm vào tôi Tình yêu miên man từ khi chưa hiểu buồn vui là gì. Cỏ vẫn mọc và còn mọc dịu hiền qua cuộc đời tôi trải qua Tình ái ngọt mật lẫn đau buồn khôn nguôi. Người thi sĩ ấy - Không tuổi như Tình yêu vô lượng: NGUYỄN TRỌNG TẠO!

Bà Rịa ngày 16/05/2010

TS.