KHÚC HÁT SÔNG QUÊ - BÀI CA CỦA MỌI NGƯỜI

NTT: Phan Thế Hải thuộc dòng họ Phan Yên Thành (Nghệ An) nổi tiếng. Anh học kinh tế và trở thành một nhà báo có cả nghìn bài viết với cách nhìn riêng. Có bài báo đã làm anh bị thu thẻ nhà báo!!! Phất lên bởi chứng khoán và cũng trắng tay vì chứng khoán. Mươi năm trước tôi có xem cuốn sách của anh viết về Đặng Tiểu Bình thấy anh có một cách nhìn rộng và sắc. Gần đây anh xuất bản cuốn sách "Referesh cuộc đời" gây sự chú ý của bạn đọc. Hôm qua tôi nhận được bài viết này của anh với lời nhắn là anh sẽ cho in trong cuốn "Không phải vì tiền" sắp xuất bản. Đây là một góc nhìn từ hồn quê của anh. 


KHÚC HÁT SÔNG QUÊ - BÀI CA CỦA MỌI NGƯỜI
PHAN THẾ HẢI 

Bùi Lê Mận người hát Khúc hát sông quê - Giải nhất Sao Mai 2009


Tôi được đọc bài thơ "Khúc hát sông quê" của Lê Huy Mậu trước khi được nghe bài hát "Khúc hát sông quê" của Nguyễn Trọng Tạo phổ nhạc từ bài thơ này. Bài thơ được in trên báo Văn Nghệ năm 2002 tôi đọc thấy hay hay nhưng không nhớ lắm. Vì bài thơ khá dài những hơn 80 câu lại chỉ được một số câu hay một số câu khác thuộc dạng thường thường không có gì đặc biệt. Sau đó vài năm khi tôi quen Thanh Loan cô ca sỹ người Lăng Thành (Yên Thành) được cô này hát cho nghe bài "Khúc hát sông quê" và nói là của anh Tạo mới sáng tác từ bài thơ của Lê Huy Mậu. Tôi thực sự ngỡ ngàng cố nhớ lại bài thơ của Lê Huy Mậu mà tôi đã đọc năm nào... 

Phan Thế Hải

Bìa sách của tác giả PTH

Cách đây vài tuần bỗng dưng anh Tạo gọi điện nói là mới lĩnh nhuận bút nên mời mấy anh em đi uống bia. Ra đến quán bia hơi Ngà Vinh gần Khách sạn Kim Liên đã thấy anh ngồi đó rồi. Cùng với anh còn có nhà báo Nguyễn Sỹ Cứ Tổng biên tập tờ VietNam Business Forum Luật sư Huỳnh vụ trưởng Pháp chế VCCI... Ngồi với anh một lúc đã thấy dăm ba ông mang ly đến chúc sức khỏe anh Tạo. Cứ theo họ giới thiệu thì chỉ vì mê nhạc anh Tạo và chỉ được nhìn thấy anh trên ti vi nay được gặp ngoài đời nên mới bày tỏ lòng ngưỡng mộ. 

Sau những câu chuyện hàn huyên tôi hỏi thêm anh về bài hát này. Anh nói rằng năm 2002 anh vào Vũng Tàu sáng tác Lê Huy Mậu nhờ anh đọc một số bài thơ và anh đã rất xúc động trước bài "Khúc hát sông quê". Anh nói bài thơ làm cho anh nhớ dòng sông Bùng uốn lượn qua làng anh nhớ tuổi thơ anh và tự nhiên trào dâng cảm xúc âm nhạc khi đọc bài thơ đó. Chỉ chưa đầy tiếng đồng hồ đầu buổi sáng ngày 2 tháng 9 năm ấy anh đã viết xong ngay bài hát mà không phải sửa lại gì. Tuy có viết lại một số đoạn thơ của Lê Huy Mậu nhưng anh vẫn tiếc nuối một số đoạn thơ hay mà không làm sao đưa vào bài hát đươc ví dụ như những câu thơ này: "quê hương ta nghèo lắm/ ta rửa rau bến sông cho con cá cùng ăn/ ta mổ lợn/ con quạ khoang cũng ngồi chờ chia thịt/ cá dưới sông cũng có tết như người". Tính anh khiêm tốn không dài lời nên không hay khoe khoang nhưng tôi biết anh đã rất dụng công khi đưa thơ Lê Huy Mậu vào âm nhạc. Có thể nói từ khi bài hát "Khúc hát sông quê" ra đời thì tên tuổi của Lê Huy Mậu mới được công chúng biết đến với tư cách là người khởi nguồn cho nhạc của Nguyễn Trọng Tạo. 

Và sau đây là nguyên bản bài thơ của Lê Huy Mậu. 

Khúc hát sông quê
(Lê Huy Mậu) 

Ngỡ như người đã hát thay tôi
ngỡ như tôi đã lẫn vào câu hát
tuổi thơ ơi!
quá nửa đời phiêu dạt
ta lại về úp mặt vào sông quê
như thuở nhỏ
úp mặt vào lòng mẹ
để tìm sự chở che...

Xin bắt đầu từ hạt phù sa
ta cúi nhặt tình cờ bên bờ sông tháng chạp
Ôi! Phù sa
những cá thể tự do trong hành trình của đất
đêm nao
chớp bể mưa nguồn
trong cơn thác lũ
trong sóng đỏ
đất đi
kiến tạo
sinh thành...

Em ơi!
quả ớt cay bổi hổi
trên bãi sông
thuở chưa dấu chân người
anh nghe nói
có một thời
tất cả còn hoang dại
tổ tiên ta chỉ hái lượm mà thôi
lại nghe nói
thưở ta chưa biết ăn gì cả
ta cùng cây cỏ sinh đôi
rồi cây cỏ ăn ta
rồi ta ăn cây cỏ
cũng là khi cay đắng ngọt bùi
ta và đất kết giao
lấy dòng sông làm lời thề non nước...

Chẳng biết ta đã ăn ở thế nào với đất
mà đất lở sông ơi!
nơi ta chăn trâu thả diều ngày cũ đã đâu rồi
hạt đất quê ta giờ đã bồi về đâu chẳng biết
có làng xóm nào sinh
có hòn đảo nào sinh
từ hạt đất bờ sông quê ta lở
như cuộc đời ta khuyết hao
để đắp bồi rờ rỡ
những sớm má hồng ríu rít cháu con ta...
 

Này dòng sông!
ai đã đặt tên cho sông là sông Cả?
ai đã gọi sông Cả là sông Lam ?
ta đơn giản chỉ gọi là con sông quê hương
tháng ba phù sa sóng đỏ
cá mương đớp ngọn lúa đòng đòng
tháng năm
ta lặn bắt cá ngạnh nguồn
tháng chín
cá lòng bong
ta thả câu bằng mồi con giun vạc
tháng chạp
ta nếm vị heo may trên má em hồng...
 

Để rồi ta đi khắp núi sông
ta lại gặp
tháng ba...tháng năm...tháng chạp
trong vị cá sông
trên má em hồng...
Này dòng sông
ngươi còn nhớ chốn ta ngồi ngóng mẹ
phiên chợ Lường vời vợi tuổi thơ ta
sao ngày ấy ta dễ ngoan đến thế
mẹ cho ta một xu bánh đa vừng
ta ngoan hết một ngày
ta ngoan suốt cả năm
ta thương mẹ đến trọn đời ta sống
quê hương ta nghèo lắm
ta rửa rau bến sông cho con cá cùng ăn
ta mổ lợn
con quạ khoang cũng ngồi chờ chia thịt
cá dưới sông cũng có tết như người 
 

trên bãi sông
ta trồng cây cải tươi
ta ăn lá còn bướm ong thì hút mật
lúa gặt rồi- còn lại rơm thơm
trâu đủng đỉnh nhai cả mùa đông lạnh...

Cùng một bến sông
phía dưới trâu đằm
phía trên ta tắm...
trong ký ức ta
sao ngày xưa yên ổn quá chừng
một dòng xanh trong chảy mãi tới vô cùng !...

Còn đây là bài thơ đã được anh Tạo chắt lọc ra đưa vào bản nhạc:

Quá nửa đời phiêu dạt
Con lại  về úp mặt vào sông quê
Ơi con sông dạt dào như lòng mẹ
Chở che con đi qua chớp bể mưa nguồn
Từng hạt phù sa tháng ba tháng bảy
Từng vị heo may trên má em hồng.

Ơi con sông quê con sông quê
Ơi con sông quê con sông quê.
Sông còn nhớ chăng nơi ta ngồi ngóng mẹ
Vời vợi tuổi thơ một xu bánh đa vừng.

Ơi con sông quê con sông quê
Ơi con sông quê con sông quê.
Con cá dưới sông cây trồng trên bãi
Lúa gặt rồi còn để lại rơm thơm
Cùng một bến sông con trâu đằm sóng dưới
Bầy trẻ thơ tắm mát phía thượng nguồn
Một dòng xanh trong chảy mãi tới vô cùng...


Mảnh đất Yên Thành của tôi không có sông lớn nhưng hồi trẻ con đi chăn trâu ở Đồng Tro thường ra sông Dinh tắm. Đó là một con sông nhỏ không đổ ra biển nhưng với bọn trẻ con hồi đó thì thú vị vô cùng. Rất tiếc là nay về quê thì dòng sông Dinh đã trở nên khô cạn và đang chết dần. Quê cha ở Phú Xuyên có giòng sông Hồng hùng vĩ nhưng với tôi không nhiều kỷ niệm. Dẫu vậy mỗi lần nghe "Khúc hát sông quê" của anh Tạo vẫn như bị nôn nao cả ruột gan nhớ về dòng sông tuổi thơ tôi.

Bài hát đưa ta trở về với quê hương nguồn cội trở về với những kỷ niệm tuổi thơ êm đềm hòa cùng thiên nhiên và để được thấy lại mình trong đó. Quê hương luôn luôn là động lực tiếp thêm cho ta sức mạnh để ta vững bước vượt qua những bão giông của cuộc đời (Chở che con đi qua chớp bể mưa nguồn). Sự trở về như một điều tất yếu và hành động "úp mặt vào sông quê" chẳng khác chi đứa trẻ thơ được sà vào lòng mẹ để được bú mớm dỗ dành và cưng nựng.

Con sông quê hương con sông tuổi thơ đã trở thành hình ảnh tượng trưng cho quê hương nguồn cội để ta được trở về gột rửa và gội mát tâm hồn... Con sông quê hương "dạt dào như lòng mẹ" mà lòng mẹ thì bao la lắm ta luôn tìm được nơi trú ngụ chở che và dù cho có phiêu bạt đến nơi đâu thì lòng mẹ vẫn dõi theo.

Hơn thế với thế hệ tôi con sông quê hương thường gắn với một thời khốn khó của đất nước. Cái khốn khó ấy đã được Nguyễn Trọng Tạo diễn đạt một cách xuất chúng:

"Sông còn nhớ chăng nơi ta ngồi ngóng mẹ
Vời vợi tuổi thơ một xu bánh đa vừng"

Với những người thuộc thế hệ 5x 6x của thế kỷ trước hình ảnh dễ bắt gặp của tuổi thơ rất đỗi thân quen trong tim ai cũng có và luôn hằng lưu giữ: Đứa trẻ thơ ngồi bậc thềm vắng ngóng ra đầu ngõ mong mẹ đi chợ phiên về mua cho đồng quà tấm bánh. Chao ôi! Đó là hình ảnh thân thương quá đỗi!

"Cùng một bến sông
Con trâu đằm sóng dưới
Bầy trẻ thơ tắm mát phía thượng nguồn
Một dòng xanh trong chảy mãi tới vô cùng"


Hình ảnh thơ như một bức tranh sống động về sự giao hòa giữa con người và thiên nhiên cảnh vật. Ở nơi đó cuộc sống nảy nở sinh sôi; sông mang phù sa bồi đắp cho đồng bãi sông mang nước cho cánh đồng lúa bao la sông là nơi tắm mát những trưa hè sông mang lại cá tôm cho cuộc sống... Một dòng chảy bất tận muôn đời và sự sống hai bên bờ mãi mãi nảy nở sinh sôi từ chốn ấy!

"Một dòng xanh trong chảy mãi tới vô cùng" vâng hình ảnh kết bài không còn là "một dòng sông xanh" nữa mà là "một dòng xanh trong" như một biểu tượng của quê hương và tình mẹ cũng như tâm hồn và nỗi nhớ quê của người xa xứ không bao giờ vơi cạn không thể nào có thể đo đếm hết được để "người đi" mãi luôn đau đáu và hoài niệm về nó nơi đã cho ta  được sống được tự do dưỡng nuôi tâm hồn ta và giữ lưu giùm ta bao kỷ niệm.

"Khúc hát sông quê" đã đưa ta trở về với dòng sông  kỷ niệm gặp lại mình và để thức tỉnh những ai đã rời xa quê hương bản xứ. Lắng nghe trong sự mượt mà của ca từ trên chất liệu của ngôn ngữ âm nhạc dân tộc cùng chất liệu dân ca đằm thắm để thấy tâm hồn đồng điệu và lòng trào dâng tình quê da diết. Với "Khúc hát sông quê" mỗi người đều tự tìm thấy tuổi thơ mình trong đó vì thế nó đã là bài ca của mọi người "ngỡ như người đã hát thay tôi/ ngỡ như tôi đã lẫn vào câu hát/ tuổi thơ ơi" (Lê Huy Mậu).

Trong lần đi xuyên Việt hồi năm ngoái không ít lần vô tình tấp xe vào một quán nào đó tôi đều bắt gặp bài ca "Khúc hát sông quê". Thậm chí có lần sang Lào cũng được nghe bài hát đó. Người ta hát bài này ở mọi lúc mọi nơi hội họp tổng kết động thổ cắt băng khánh thành giỗ tổ... Thậm chí trong một cuộc thi "Sao Mai điểm hẹn" trên VTV có hàng chục thí sinh đăng ký bài hát này. Không còn nghi ngờ gì nữa "Khúc hát sông quê" đã trở thành một ca khúc của công chúng. Nó vượt qua mọi không gian thời gian để đến với mỗi con người không kể đó là Nam hay Bắc già hay trẻ.

Đời người nghệ sỹ có được tác phẩm như thế nghĩ cũng sướng! Riêng tôi cũng hơi ghen với anh Tạo nhưng thấy vẫn được vui lây! đơn giản anh là đồng hương của tôi. Chúc cho anh sức khỏe và tình yêu để tiếp tục cống hiến cho đời những tác phẩm có giá trị như "Làng Quan Họ quê tôi" như "Khúc hát sông quê".

PTH
Nguồn: nguyentrongtao.org

GióChiều

Tôi không đọc bài thơ này của ông Mậu cũng không nhìn thấy bản phổ nhạc của ông Tạo nhưng lần đầu được nghe bài hát này tôi đã rất thích và cảm động vì tôi cũng có một con sông quê nhưng không viết được một câu nào về nó mặc dù tôi cũng rất yêu con sông quê của tôi. Cảm ơn nhà thơ Lê Huy Mậu nhạc sĩ Nguyễn Trong Tạo và cả bài viết của ông Phan Lê Hải!

Thái Hoà

Góp ý

Bài hát cũng hay nguời viết bài này cũng hay. Xin cảm ơn anh Tạo và anh Hải đã cho tôi những cảm xúc êm đềm về Quê Hương. Thật tiếc tôi không đủ trình độ để đàm đạo cùng các anh.
Có lẽ vì cùng quê Yên Thành cùng tắm nước đầu nguồn của sông Bùng những năm tháng tuổi thơ mà khi đọc bài viết của anh Phan Thế Hải và nghe bài hát của Nguyễn Trọng Tạo tôi cảm thấy nhớ Quê Hương da diết.
Xin cảm ơn các anh.

Em Liêm

Anh nói rằng năm 2002 anh vào Vũng Tàu sáng tác Lê Huy Mậu nhờ anh đọc một số bài thơ và anh đã rất xúc động trước bài "Khúc hát sông quê". Anh nói bài thơ làm cho anh nhớ dòng sông Bùng uốn lượn qua làng anh nhớ tuổi thơ anh và tự nhiên trào dâng cảm xúc âm nhạc khi đọc bài thơ đó. Chỉ chưa đầy tiếng đồng hồ đầu buổi sáng ngày 2 tháng 9 năm ấy anh đã viết xong ngay bài hát mà không phải sửa lại gì. Tuy có viết lại một số đoạn thơ của Lê Huy Mậu nhưng anh vẫn tiếc nuối một số đoạn thơ hay mà không làm sao đưa vào bài hát đươc ví dụ như những câu thơ này: "quê hương ta nghèo lắm/ ta rửa rau bến sông cho con cá cùng ăn/ ta mổ lợn/ con quạ khoang cũng ngồi chờ chia thịt/ cá dưới sông cũng có tết như người". Tính anh khiêm tốn không dài lời nên không hay khoe khoang nhưng tôi biết anh đã rất dụng công khi đưa thơ Lê Huy Mậu vào âm nhạc.

Tôi rất thích đoạn này vì có lần đã cãi nhau với "hàng xóm" khi nó bảo anh Tạo sáng tác bài hát đó ở Diễn Châu bên sông Bùng he he

catbien

Cát Biển có một kỷ niệm là được nghe Nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo hát bài Khúc hát sông quê trong ngôi nhà của anh Lực Bí thư xã Lập Lễ bên Bến cá Mắt Rồng cách đây cũng đã mấy năm. Nhận thấy anh Tạo hát trong lúc say rượu thật phê làm sao.
Chúc anh ngày mới nhiều niềm vui.

Nguyễn Hồng KhoÁI

Đọc bài viết của anh Phan Lê Hải tôi ại nhớ năm 2008 sau 50 năm cái lớp vỡ lòng của tôi ngày xưa tụ họp chúng tôi cũng có con sông quê.Tôi Gửi thư cho anh Tạo anh gửi cả ảnh bản nhác chép tay co tôi. Bây giờ bạn của tôi còn không nhiều đầu 6 cả rồi. Mỗi người đều tải nhạc chuông cho điện thoại của mình và mỗi người cũng có một bản nhạc phô tô mà anh Tạo gửi ch tôi năm 2008
Bài hát đã là của mọi người