Hoàng Tùng: BÍ MẬT HỒ CHÍ MINH?


NTT: Xem tivi biết tin ông Hoàng Tùng nguyên bí thư Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam nguyên tổng biên tập báo Nhân Dân vừa qua đời (19.6.2010) tôi chợt nhớ có lần được đọc một phần hồi ký của ông viết về Hồ Chí Minh người mà ông có nhiều dịp gần gũi nhưng đoạn 10 nỗi đau của Bác Hồ thì chỉ có 8. Sau đó ông Hoàng Văn Dzư trao tôi bản chép tay của ông Hoàng Tùng "Mười nỗi đau của Bác Hồ" đầy đủ có chữ ký Hoàng Tùng tặng ông Dzư. Giờ tư liệu đó không mang theo nên tôi chỉ đăng lại phần hồi ký của ông như đã được truyền tụng.

Tiểu sử: Ông Hoàng Tùng (tức Trần Khánh Thọ) sinh năm 1920 quê quán xã Hòa Hậu huyện Lý Nhân tỉnh Hà Nam tham gia cách mạng khi mới 15 tuổi. Sau Cách mạng Tháng Tám  ông lần lượt giữ nhiều trọng trách quan trọng của Đảng như: bí thư Thành ủy Hà Nội bí thư Thành ủy Hải Phòng ủy viên Xứ ủy Bắc kỳ phó bí thư Chiến khu tả ngạn sông Hồng phó trưởng Ban Tổ chức trung ương phó trưởng Ban Thi đua trung ương tổng biên tập báo Sự Thật tổng biên tập báo Nhân Dân phụ trách Văn phòng Tổng bí thư chánh Văn phòng Trung ương trưởng Ban Tuyên huấn trung ương bí thư Trung ương Đảng. 

1945 đến 1969 (năm chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần) ngoài 3 năm "công tác ở xứ khu và tỉnh" ông Hoàng Tùng "liên tục công tác ở Trung ương" ở các chức vụ : phó ban tổ chức (dưới quyền các ông Lê Đức Thọ rồi Lê Văn Lương) chánh văn phòng Tổng bí thư (Trường Chinh) rồi phụ trách tuyên huấn báo chí "có may mắn được dự hầu hết các phiên họp Bộ chính trị hay Ban bí thư".

Tác giả đã nhấn mạnh "đây là chứng từ của một người trong cuộc cấp cao bước vào tuổi gần đất xa trời muốn chia sẻ một số thông tin hay suy nghĩ không nằm trong những văn kiện chính thức về mối quan hệ giữa Hồ Chí Minh và Đảng cộng sản Việt Nam với Liên Xô và Trung Quốc".

Những kỷ niệm về Bác Hồ

HOÀNG TÙNG (trích)

(...)Sang Trung Quốc Mao đưa Bác vào quỹ đạo của Mao. Sang tới Liên Xô Stalin lại đưa Bác vào quỹ đạo của Stalin. Chuyến đi Trung quốc và Liên xô năm 1950 của Bác là chuyến đi gian khổ. Khi đó Stalin nói : Bây giờ cách mạng Trung quốc thành công rồi Trung quốc có trách nhiệm giúp đỡ các nước phương Đông cũng như Liên xô có trách nhiệm giúp đỡ các nước châu Âu và châu Mỹ. Trung quốc cho như thế là Quốc tế cộng sản đã phân công Trung quốc phụ trách châu Á. Bám vào ý kiến ấy sau này Trung Quốc coi như là người đỡ đầu ta. Tôi cho rằng vì lý do đó như thế mà mấy lần Bác từ chối làm Tổng bí thư. Ngoài việc Ban chấp hành Trung ương trong nước chỉ định đồng chí Trường Chinh làm Tổng bí thư có lẽ Bác cho rằng nếu Bác nhận làm Tổng bí thư thì Liên xô sẽ gây chuyện. Từ Đại hội Đảng ta lần thứ nhất ở Macao Hà Huy Tập đã phê phán Bác như Quốc tế cộng sản đã phê. Bác không nhận là chủ tịch nước cũng là thật lòng chứ không khách khí. Sau này anh Lê Đức Thọ nói với tôi rằng khi đề nghị Bác làm chủ tịch nước Bác từ chối mãi Bác nói mình là chủ tịch nước à ? mình chỉ đứng đằng sau thôi còn tìm người khác làm. Người còn nói nếu tìm khó quá cứ đưa Bảo Đại ra làm rồi mình thu xếp. Bác thực sự vì cách mạng chứ không vì mình.

Đấy là về phía Liên Xô Trung Quốc còn về phía Đảng cộng sản Pháp là Đảng thân thiết với ta lúc đầu họ cũng cho Việt Minh là phái thân Nhật chứ không phải cộng sản. Năm 1950 Đảng Cộng sản Pháp phái Léo Figuères uỷ viên dự khuyết của Trung ương phụ trách tờ báo Thanh Niên sang điều tra tình hình của ta. Léo Figuères đến Việt Bắc. Về mặt chức vụ tôi cũng tương đương với anh nên được cử tiếp anh. Cố nhiên là năm 1946 khi sang Pháp Bác cũng đã nói được một phần nào rồi nhưng Đảng Cộng sản Pháp chưa thể hiểu hết. Léo Figuères muốn biết thực sự Đảng cộng sản có tồn tại hay không anh ta đi khắp các nơi ở đâu cũng thấy có Đảng cộng sản mà đảng viên Đảng cộng sản là những người lao động những người công nhân trí thức còn quan lại địa chủ là tượng trưng bên ngoài thôi. Từ đó Đảng cộng sản Pháp mới thực sự công nhận ta. Cũng từ đó mới có các phong trào ủng hộ Việt Nam. Trước đó Đảng Cộng sản Pháp không làm gì để ủng hộ ta. Đó là khó khăn đối với Bác lúc bấy giờ. Trong nội bộ tình hình nói chung ổn trừ mấy trường hợp như Trần Văn Giàu. Giàu học ở Liên xô về. Tôi biết có người tên là Phi Vân cũng học ở Liên Xô về bị đi tù ở Sơn La. Khoảng năm 1935 ở tù cùng với Phi Vân tôi hỏi Phi Vân nhận xét về Nguyễn Ái Quốc. Vân nói ông già này không có gì đâu ở nhà cứ tưởng là nhân vật quan trọng lắm chứ ông ta dân tộc chủ nghĩa trình độ lý luận kém. Đó là cách nhận định về Bác của mấy người đi Liên Xô về. Trần Văn Giàu thuộc loại trên. Có lần Trần Văn Giàu nói với tôi năm 1932 về anh là bí thư sau khởi nghĩa Nam Kì thất bại anh em mình nhiều người bị bắt anh đứng ra lập một tổ chức tiên phong coi như nòng cốt của cách mạng. Khởi nghĩa ở Sài Gòn chính anh là người lãnh đạo. Còn ở Nam Bộ một số đồng chí của ta như Ung Văn Khiêm Hà Huy Giáp Nguyễn Thị Thập ra nắm vùng nông thôn. Ba người này ra ngoài Bắc dự Hội nghị Tân Trào. Nguyễn Thị Thập đến không kịp Ung Văn Khiêm đến chỗ tôi rồi đi Tân Trào chứ Trần Văn Giàu không được thừa nhận. Việc phân xử Trần Văn Giàu có các lớp đàn anh đi tù ở Côn Đảo về. Họ là bậc thày ở Nam Bộ là những người lãnh đạo quen thuộc của nhân dân Nam Bộ. Thế của Trần Văn Giàu yếu đi về sau điều Trần Văn Giàu đi Xiêm.

Trong Đảng có hai nguồn đào tạo một học ở Liên xô về một học ở Trung quốc về. Do đó họ theo quan điểm của hai nơi có những ý kiến không giống nhau đôi lúc hục hặc với nhau. Nhưng nói chung cả hai bên đều chịu Bác. Chỉ có Nguyễn Sơn về sau có vấn đề phải ra đi. Trước khi mất Nguyễn Sơn có tâm sự với tôi rằng sai lầm thì phê bình chứ sao lại đuổi đi. Ông ta trách Bác. Lúc đó tôi hỏi anh Võ Nguyên Giáp anh ta hay hục hặc như thế để anh ta làm phó cho anh có được không Võ Nguyên Giáp nói làm phó thế nào được anh ta suốt ngày chửi tôi anh ta còn phê bình trường Nguyễn Ái Quốc rất ghê. Sau Bác nói chú Nguyễn Sơn hữu tài nhưng... nên mời chú đi. Thực ra cái khó của hai nhóm này là không hiểu được tư tưởng biện chứng mác-xít. Ta làm cách mạng ở một nước thuộc địa chứ không phải làm cách mạng ở một nước tư bản hay quân phiệt nông dân như Trung Quốc. Vấn đề thống nhất dân tộc Việt Nam nhiều người không hiểu được cho đến tận bây giờ nhiều người vẫn hiểu là phải nhấn mạnh liên minh công nông. Bác có lúc nói Đảng của giai cấp công nhân là theo thời cuộc và cũng là để chiều lòng người... Bác định nghĩa Đảng đúng nhất là ở Đại hội II. Đảng của giai cấp công nhân nhân dân lao động tức là của dân tộc Việt Nam. Bây giờ lại càng đúng vì nông dân công nhân có cách biệt gì lớn không phải là giai cấp bị áp bức cùng làm chủ cả cùng là người lao động tự do thêm một số trí thức nữa chứ không phải chỉ có giai cấp công nhân mới ra đời mấy chục năm nay. Bác hết sức sâu sắc nhưng người không nói ra. Những bài viết những bài phát biểu của Bác từ năm 1920 đến năm 1925 có phân tích sâu sắc lí luận sắc bén. Sau này từ Cách mạng tháng 8 trở đi Người viết ngắn gọn đi thẳng vào vấn đề không phân tích dài dòng để quần chúng dễ hiểu. Hai bên không hiểu cứ "chiếu tướng" nhau rồi sinh chuyện. Nói Bác lí luận kém là hoàn toàn sai.

Sau khi gặp Stalin và Mao hai bên cứ thúc ép Bác làm như họ tức là liên minh công nông do Đảng lãnh đạo lập chính quyền công nông rồi làm cải cách ruộng đất. Bác chưa muốn làm cải cách ruộng đất. Thuyết ba giai đoạn của đồng chí Trường Chinh đưa ra ở Đại hội II là có ý kiến của Bác. Theo thuyết ba giai đoạn thì cải cách ruộng đất để sau hãy làm giảm tô giảm tức. Đồng chí Trường Chinh phân tích rất hay. Năm 1946 họp Xứ uỷ tôi được nghe ông nói : dưới chính quyền cách mạng những cải cách nhỏ đều có ý nghĩa cách mạng nhiều cải cách nhỏ cộng lại thành cuộc cách mạng lớn.

Mùa thu năm 1950 Trung Quốc phái hai phái đoàn cố vấn sang Việt Nam. Một đoàn chính trị do La Quý Ba làm cố vấn. La Quý Ba trước là bí thư của Mao bí thư Sơn Tây. Ông này là người nghiêm chỉnh phục Mao Trạch Đông như một ông thánh. Ông là người tin cẩn của Mao. Còn tổng cố vấn về quân sự là Vi Quốc Thanh. Đoàn cố vấn quân sự đông hơn vì nó có đủ cả bộ máy của quân sự. Ta không hiểu thâm ý của Trung Quốc là muốn sửa ta. Họ sang để giới thiệu kinh nghiệm Trung Quốc lí luận Mao Trạch Đông lí luận quân sự tổ chức quân đội. Việc đầu tiên của họ là sửa quân đội đã. Họ sửa cả Đảng trong quân đội cho nên mới lập ra chức chính uỷ. Trước ta chỉ có chính trị viên. Cùng là chính trị cả nhưng có khác nhau về chức năng. Chính uỷ là người bao trùm lên tư lệnh chứ không phải tư lệnh là người quyết định. Lập ra chính uỷ là để xác định vị trí của Đảng mà việc đầu tiên là nhắm vào ông Giáp. Vì ông Giáp xuất thân từ trí thức năm 1950 mới có 10 tuổi Đảng mặc dù ông tham gia cách mạng từ những năm 1930 nhưng ông hoạt động bị bắt rồi lại đi học mãi đến năm 1940 mới được Bác kết nạp vào Đảng. Theo Trung Quốc ông là một trí thức xuất thân không phải công nông để ông nắm quân sự là không ổn. Đặt ra chức chính uỷ là để phụ trách Đảng trong quân đội. Có người đưa cho đoàn cố vấn một danh sách cán bộ trong quân đội xuất thân gia đình không phải là công nông định để gạt ra khỏi quân đội. Ai đưa danh sách này cho đoàn cố vấn ? Tôi ngờ rằng đó là một người trong quân đội người này là Lý Ban phó của Văn Tiến Dũng. Văn Tiến Dũng là cục trưởng Lý Ban là cục phó. Ông Giáp mới đưa danh sách đó cho Bác Bác bảo đốt ngay đi thay bằng ấy người thì quân đội không còn cán bộ. Nguyễn Hữu An Đặng Vũ Hiệp đều trong danh sách ấy cả vì thuộc trí thức. Theo họ chấn chỉnh quân đội trước để chuyển sang tổng phản công. Lúc đó ta tin tưởng quá nhiều vào Trung Quốc vì các ông Trang Điền Chu Hạ sang nói khi nào Quân giải phóng "nam hạ" (đi xuống phía nam) thì sẽ giúp Việt Nam đánh Pháp.

Đầu năm 1950 Bác cùng Bộ chính trị phân tích tình hình mối quan hệ giữa thế và lực. Lực của ta còn yếu mới có một đơn vị tổ chức thành đại đoàn 308. Còn lại là tiểu đoàn và trung đoàn. Lực lượng thực sự cũng yếu. Tổng phản công lúc này cũng khó. Chỉ hi vọng ở cái thế. Bác đã viết trong " Học đánh cờ " : lực yếu nhưng thế mạnh thì lực sẽ tăng. Về lí luận thì đúng nhưng còn trong điều kiện cụ thể lại khác. Nên ta tính năm 1950 chưa thể tổng phản công được. Vi Quốc Thanh chuẩn bị mọi việc nhất nhất xin ý kiến của Mao. Mùa thu năm 1950 ta đánh chiến dịch Biên giới Đường số 4. Trần Canh trực tiếp sang giúp. Tôi nghe nói lúc đầu ta định đánh từ Cao Bằng (theo ý ông Giáp). Trần Canh nói ta nên đánh Đông Khê. Vì Đông Khê là tuyến chính nhất ở trên này. Mà đánh vào điểm yếu thì cả phòng tuyến của địch sẽ bị rung. Đánh vào điểm mạnh thì ta chưa đủ sức. Đúng là Trung Quốc có công giúp ta trong trận Biên giới. Sau thắng lợi mới tổng kết chiến dịch và sau đó là tiến hành chỉnh huấn chỉnh quân thay đổi lại tổ chức quân đội.

Thế là năm 1950-51 đoàn cố vấn thực hiện chỉnh đốn quân đội. Các chỗ khác họ chưa đụng tới. Đại hội Đảng ta năm 1951 đại biểu nước ngoài tới dự chỉ có La Quý Ba bên Cam-puchia có Xieng Hiêng (sau phản bội) phía Lào có một đại biểu. Tại Đại hội La Quý Ba phát biểu chủ yếu về thuế nông nghiệp. Sau đó bắt đầu đánh thuế. Họ đem các nề nếp từ bên Trung Quốc sang đem kinh nghiệm chỉnh đảng chỉnh phong từ Diên An sang. Sau Đại hội ta không nói gì đến cải cách ruộng đất chỉ thấy nói đến lí thuyết ba giai đoạn vì thế nên mùa hè năm 1952 Mao Trạch Đông và Stalin gọi Bác sang nhất định bắt phải thực hiện cải cách ruộng đất. Sau thấy không thể từ chối được nữa Bác mới quyết định phải thực hiện cải cách ruộng đất. Bác viết một bài nhan đề " Terre et eau " (đất và nước) kí tên là Le Ding đăng ở tạp chí Vì một nền hoà bình lâu dài vì một nền dân chủ mới. Bác nói đại ý : Đất và Nước bao giờ cũng đi liền với nhau muốn giải phóng nước phải đưa đất cho dân. Bác nói khéo để nói lên việc phải cải cách ruộng đất. Năm 1952 Đảng ta không có đoàn nào dự Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô. Mùa hè năm 1952 sau khi đi Trung Quốc và Liên Xô về Bác chuẩn bị cho Hội nghị cán bộ đầu năm 1953 quyết định cải cách ruộng đất. Trung Quốc cử đoàn cố vấn sang bao gồm cố vấn công an cố vấn tổ chức cố vấn tuyên truyền. Đoàn cố vấn cải cách ruộng đất do Kiều Hiểu Quang làm trưởng đoàn. Kiều là phó bí thư tỉnh uỷ Quảng Tây. Họ muốn qua cải cách ruộng đất để chỉnh đốn lại Đảng ta. Thời gian từ lúc tiến hành cải cách ruộng đất đến lúc dừng là 3 năm. Khi đó tôi thường được dự họp Bộ chính trị do đó cũng biết một số việc. Đó là việc làm thí điểm cải cách ở đồng bằng và chọn đồn điền Nguyễn Thị Năm. Nguyễn Thị Năm tức là Cát Thành Long có một người con làm trung đoàn trưởng ở cục chính trị của Văn Tiến Dũng. Gia đình bà trong dịp Tuần lễ Vàng có hiến 100 lượng vàng. Bà còn tham gia công tác của Hội phụ nữ từ năm 1945 đến 1953. Tôi chưa đến đó lần nào các anh Trường Chinh Hoàng Quốc Việt Lê Đức Thọ thường hay ăn cơm ở nhà bà. Gia đình Nguyễn Thị Năm cũng giống như các gia đình Đỗ Đình Thiện Trịnh Văn Bô giúp đỡ nhiều cho cách mạng. Chọn địa chủ Nguyễn Thị Năm để làm trước là do có người mách cho cố vấn Trung Quốc. Họp Bộ chính trị Bác nói : " Tôi đồng ý người có tội thì phải xử thôi nhưng tôi cho là không phải đạo nếu phát súng đầu tiên lại nổ vào người đàn bà mà người ấy lại cũng giúp đỡ cho cách mạng. Người Pháp nói không nên đánh đàn bà dù chỉ đánh bằng một cành hoa ". Sau cố vấn Trung Quốc là La Quý Ba đề nghị mãi Bác nói : " Thôi tôi theo đa số chứ tôi vẫn cứ cho là không phải ". Và họ cứ thế làm. Thuyết của họ là không dựa vào tổ chức cũ mà tổ chức lại một số tổ chức khác của Đảng họ phủ nhận hết các tổ chức khác như chính quyền các đoàn thể. Ai lãnh đạo cách mạng tháng tám thành công ai lãnh đạo cuộc kháng chiến từ năm 1945 đến năm 1953. Thế mà họ thẳng tay bỏ hết trong đó có mấy ngàn người bị xử tử. Mục đích của họ không phải là cải cách ruộng đất mà là đánh vào Đảng ta. May mà đến năm 1956 ta kịp dừng lại nếu không thì tan nát hết. Sau này có những phiên họp Bộ chính trị tôi hay ngồi lại cùng Bác nói chuyện. Có lần Bác trầm ngâm nói : " Mình đã nói để kháng chiến xong đã mới tiến hành cải cách ruộng đất cứ ép mãi. Mà nếu có làm cũng làm theo cách ta chứ không theo họ ".

Đánh thuế công thương nghiệp cải tạo tư sản cũng là do Trung Quốc đề ra. Hậu quả là hơn một triệu người di cư vào Nam. Ta đổ tội cho Pháp Mỹ điều đó chỉ đúng phần nào còn là do ta làm vội làm ẩu đánh tràn hết. Không phải địa chủ mà phú nông thậm chí trung nông cũng đánh. Đảng viên nhiều người tốt cũng bị đánh. Kết quả của những chính sách cải cách lúc đó là như thế. Do đó khi Cách mạng tháng tám thắng lợi không khí vui mừng đến như thế mà chiến thắng Điện Biên Phủ không khí không được vui bằng.

Tôi nhớ có chuyện thế này đầu năm 1951 lúc đó tôi là chánh văn phòng của Tổng bí thư nên được dự các cuộc họp của Thường vụ Trung ương. Trong một cuộc họp Thường vụ Trung ương Bác nói Stalin không được như thế đâu chỉ vì người ta cần có một ngọn cờ mà đưa lên như thế. Nghĩa là Bác biết rõ Stalin. Người không sùng bái cũng như không sùng bái Mao Trạch Đông. Nhiều lúc Bác cũng phải ngoại giao. Cũng như Bác không thích gì Tưởng Giới Thạch nhưng Bác vẫn dịch cuốn Trung Quốc mệnh vận do Tưởng viết rồi đem biếu Trương Phát Khuê. Tranh thủ để giữ vững chính quyền giảm được kẻ thù. Bác hết sức tinh trong nhìn nhận tình hình chính trị. Nhưng người ít nói. Nhiều người không biết cứ tưởng Bác mơ hồ trong vấn đề này khác. Chính trị Bác sắc sảo nhưng Người rất ghét nói ba hoa. Bác bao giờ cũng vì dân vì nước chứ không vì cá nhân mình. Nhiều người sắc sảo nhưng lại vì bản thân mình nhiều củng cố vị trí cá nhân mình nhiều hơn. Nếu người lãnh đạo cách mạng nào cũng được như Bác thì không bao giờ chính quyền bị đổ vì Bác lúc nào cũng có Đảng có dân quan hệ với dân chặt chẽ không bao giờ làm điều gì vì mình tất cả đều xuất phát vì nhân dân. Tôi cho rằng hiểu được Bác không dễ làm như Bác càng khó hơn.

Sau chiến thắng 1954 Bác gọi tôi đến và căn dặn: "Ta chiến thắng rồi công tác tuyên truyền chỉ nên biểu dương tinh thần anh dũng của quân và dân ta không nên sỉ nhục Pháp. Vì như thế sẽ khích động tinh thần tự ái dân tộc của họ. Sau này đối với Mỹ Bác cũng căn dặn như thế.

Tháng 10 năm 1956 đồng chí Trường Chinh xin từ chức Tổng bí thư vì sai lầm trong cải cách ruộng đất Trung ương bàu đồng chí Lê Duẩn làm Tổng bí thư lúc này đồng chí Lê Duẩn vẫn ở Nam Bộ. Trong lúc chờ đồng chí Lê Duẩn ra nhận chức Tổng bí thư Trung ương đề nghị Bác làm Chủ tịch tạm kiêm nhiệm chức Tổng bí thư. Để giúp Người giải quyêt công việc hàng ngày Trung ương cử đồng chí Võ Nguyên Giáp sang giúp Bác. Ngoài ra còn có công việc chuẩn bị cho Đại hội toàn quốc lần thứ III của Đảng. Đồng chí Võ Nguyên Giáp cùng với đồng chí Trần Quang Huy Hoàng Tùng chuẩn bị sơ bộ một bản đề cương báo cáo chính trị. Khi đồng chí Lê Duẩn ra Hà Nội làm nhiệm vụ Tông Bí thư đồng chí trực tiếp giải quyết mọi công việc của Trung ương cùng Bác. Đồng chí bắt tay vào việc chuẩn bị cho Báo cáo chính trị tại Đại hội. Giúp cho đồng chí Lê Duẩn trong những công việc này có Trần Quang Huy Hoàng Văn Thái Hoàng Tùng. Đồng chí Lê Duẩn làm việc liên tục cùng các đồng chí trên ở nhà số 6 phố Hoàng Diệu.

Đồng chí Lê Đuẩn phân tích tình hình miền Nam từ năm 1954 đến lúc đó và trình bầy có hệ thống đường lối giải phóng miền Nam. Đồng chí viết thành dự thảo Nghị quyết trình Bác và Bộ chính trị thảo luận. Trong quá trình chuẩn bị các đồng chí Quân uỷ Trung ương cũng tham gia thảo luận góp thêm nhiều ý kliến. Quá trình chuẩn bị Nghị quyêt này kéo dài gần một năm.

Về cuộc Tổng tiến công nổi dậy mùa xuân năm 1968 Người đưa ra sáng kiến này là đồng chí Lê Duẩn sau khi đã trực tiếp chỉ đạo mọi mặt công tác ở miền Nam từ năm 1958 (nói đúng hơn là từ năm 1946 đến 1954 và từ năm 1954 đến năm 1957). Bộ Chính trị và Bác quyêt định mục tiêu phương hướng và các vấn đề khác của chiến dịch. Cuối năm 1967 Bác đi chữa bệnh ở Trung Quốc. Giáp Tết Trung ương họp ở Kim Bôi quyết định mở chiến dịch này. Đồng chí Lê Duẩn trực tiếp chỉ đạo mọi công tác chuẩn bị chiến dịch này ở cả hai miền cùng với Quân uỷ Trung ương và Trung ương cục miền Nam.

Sau đây tôi kể thêm một số kỷ niệm mà tôi không bao giờ quên. Khi Bác đi Liễu Châu gập Chu Ân Lai thì ở nhà chị Bác (bà Bạch Liên) qua đời. Lúc đó Bác cùng Bộ Chính trị đóng tại xã Kim Quan huyện Yên sơn tỉnh Tuyên Quang. Nhận được điện báo từ khu Bốn đánh ra tôi báo cáo anh Trường Chinh anh Trường Chinh ngậm ngùi nhưng không nói phải làm gì. Khi Bác về tôi báo cáo lại. Bác hỏi tôi: "Thế các chú có nhân danh Bác điện vào chia buồn và xin lỗi gia đình và địa phương là Bác bận việc không về được không? Tôi trả lời: "Th­ưa Bác không ạ". Bác nói: "Các chú ngốc quá".

Trong thời kỳ kháng chiến chống đế quốc Mỹ Bác giao cho tôi tham gia chuẩn bị Hội nghị chính trị đặc biệt. Bác cho phép tôi được góp ý kiến vào bài nói của Người tại Hội nghị và bồi dưỡng cho một số người phát biểu tại Hội nghị trong đó có anh hùng Núp.

Năm 1968 Bác có vịệc phải ra nước ngoài ở nhà Ban Bí thư mà cụ thể là đồng chí Tố Hữu có chủ trương dong bọn giặc lái Mỹ mà ta bắt được đi diễu qua các đường phố để cảnh cáo Mỹ. Khi về Bác hỏi: "Vì sao các chú lại làm một việc dại dột như thế?" Tôi thành thật báo cáo Bác là mình không tham gia việc này. Bác nói luôn rằng tôi cũng ở trong Trung Ương mà lại không chịu trách nhiệm sao được dư luận thế giới sẽ không đồng tình về việc làm của ta.

Bác đọc báo thấy các báo đưa tin Bộ Văn hoá đúc tượng nửa người của Bác bằng đồng (việc này do đòng chí Hà Huy Giáp quyêt định). Bác hỏi tôi (vì lúc đó tôi làm công tác tuyên truyền): "Ai cho phép các chú làm? Đồng để dùng vào việc quân không phải để tạc tượng".

Từ khi tôi phụ trách báo Nhân Dân và một phần công tác của Ban Tuyên huấn tôi thường xuyên được Bác dạy bảo phê bình cho chỉ thị công tác khi gặp trực tiếp khi gọi qua điện thoại hoặc qua các đồng chí khác. Bác dạy tôi cả kinh nghiệm viết báo. Bác viết khá đều đặn cho báo Sự Thật báo Nhân Dân. Những bài viêt của Bác báo Nhân Dân đã tập hợp lại. Tuy nhiên bản thảo của Bác giữ lại không nhiều.

Tháng 7 năm 1969 tôi đưa Charles Fourniau phóng viên thường trú báo L Humanité đến phỏng vấn Bác. Hai người phóng viên cuối cùng tôi đưa đến phỏng vấn Bác là Marta Rohad của Cuba và Charles Fourniau. Bác cho gọi tôi lên sớm để góp ý kiến về những câu trả lời.Tôi nói chắc đồng chí đó sẽ hỏi cảm tưởng của Bác khi Người vào tuổi 80. Bác nổi nóng dồn cho tôi một hồi. Người nói chúng tôi tại sao lại bày ra việc kỷ niệm 80 tuổi so với Các Mác Lênin chỉ là con cháu thôi các chú tưởng rằng Bác cũng như người khác hay sao? Vì lúc bấy giờ không khí chống sùng bái cá nhân rât kinh khủng. Đúng lúc đó thì Charles Fourniau vào. Chuyện của hai Bác cháu tạm dừng. Nhưng chủ đề câu chuyện Charles Fourniau hỏi Bác hôm đó lại về chuyến đi của Bác từ Pháp sang Liên Xô năm 1923. Sau buổi làm việc khi Charles Fourniau về rồi Bác gọi tôi vào và dường như Người đã quên chuyện lúc trước Người chỉ vào trong nhà và nói: "Trong tủ lạnh có nhiều thứ chú vào lấy mà ăn".

Một kỷ niệm không bao giờ quên đối với tôi là trước khi vĩnh biệt chúng ta mấy ngày Bác cho gọi tôi vào Người giơ tay cho tôi nắm rất lâu. Khi Bác mất tôi được tham gia công việc tổ chức tang lễ. Túc trực bên quan tài của Người. Tôi viết phần tiểu sử của Người. Còn bài điếu văn tôi viết dài quá anh Lê Duẩn bảo Đông Ngạc viết lại.

Tìm hiểu về Bác tôi thấy Bác có 10 nỗi đau lớn (1) :

Một là gia đình tan nát. Mẹ và người em út mất sớm vì nhà nghèo không đủ tiền mua thuốc không ai chăm sóc trong lúc Bố đi vắng. Cụ Nguyễn Sinh Sắc bị thù oán nên bị hại. Tính cụ ngay thẳng phê phán thẳng thắn những người xấu và làm theo ý mình cho là phải. Bọn quan lại ghét cụ. Nhân có một người bị phạm tội đưa đến lệ ngày xưa trước khi xử án phải nọc người đó mấy chục roi trước. Chẳng may người phạm tội bị bệnh từ trước nên sau khi bị đánh trả về một thời gian người ta chết. Nhân việc này mới cách chức cụ và đày đi biệt xứ. Còn ông anh và bà chị Bác cũng bị tù đày rồi sau mất sớm.

Nỗi đau thứ hai là sau vụ chính biến Tưởng Giới Thạch Bác đi Liên Xô. Trước đó Bác phụ trách phòng Đông Nam Á của Quốc tế Cộng sản. Bác có đi dự Đại hội V Quốc tế Cộng sản nhưng không được bầu vào Ban chấp hành. Lần này sang do cách hoạt động của mình Bác bị Liên Xô nghi ngờ là chưa đủ tiêu chuẩn cộng sản. Sang Liên Xô Bác không được giao việc gì cả không có chức vụ chính thức trong tổ chức quốc tế. Bác xin về họ không cho tiền. Sau Bác phải xin tiền bạn bè để về. Bác về Xiêm tìm đến các gia đình người Nghệ như gia đình cụ Đặng Thúc Hứa. Bác hoạt động trong Việt kiều. Sau đó Bác có sang cả Lào để gây dựng cơ sở ở đó. Như thế việc Bác về Xiêm là do Bác chủ động chứ không phải là do Quốc tế phân công. Nghe tin ở nước nhà giải tán Thanh niên cách mạng đồng chí hội để lập Đảng cộng sản Bác cho rằng chưa phải lúc. Bác cho rằng lúc đầu hãy tập hợp thanh niên và giương cao ngọn cờ yêu nước đã. Có tổ chức Đảng cộng sản chỉ là tổ chức bí mật chứ chưa đưa Đảng cộng sản ra và nói đấu tranh giai cấp vội cứ nói đánh Tây cho quần chúng dễ hiểu. Theo tôi vì sao lại lập Đảng cộng sản ? Chuyện này có lẽ bắt nguồn từ Đảng cộng sản Pháp. Đảng cộng sản Pháp sợ liên luỵ không dám bênh vực phong trào cách mạng ở các nước thuộc địa nữa. Sau cách mạng tháng Mười hai người cộng sản Pháp sang Liên Xô gặp Lenin là Frossard và Cachin. Frossard không đồng ý với Lenin một số điểm cho nên về nước không được dùng mà chỉ có Cachin được dùng. Những điều này tôi đoán lúc đầu Bác không biết vì lúc đó Bác đang là một nhà cách mạng chân thành trong sáng không nghĩ đến những điều phức tạp bên trong. Đảng cộng sản Pháp cho rằng Bác không lập ra Đảng cộng sản mà chỉ tuyên truyền chủ nghĩa yêu nước lại phê phán Đảng cộng sản Pháp khá nhiều trên báo chí và ở Đại hội Quốc tế Cộng sản. Đảng Cộng sản Pháp có ý không tán thành Bác. Năm 1923 Nguyễn Văn Tạo là học sinh bãi khoá ở Sài Gòn được sang Pháp học được kết nạp vào Đảng cộng sản Pháp rồi vào Trung ương ngay. Nguyễn Ái Quốc không được bầu vào Trung ương Bác làm ở Ban thuộc địa. Đảng Cộng sản Pháp cử 3 người trong đoàn Pháp sang Đại hội VI Quốc tế cộng sản trong đó có Nguyễn Văn Tạo. Nguyễn Văn Tạo đề nghị là ở Đông Dương điều kiện đã chín muồi đề nghị cho thành lập Đảng Cộng sản. Sau đó mới tác động đến nhóm Bắc Kì _ Ngô Gia Tự Nguyễn Phong Sắc Nguyễn Đức Cảnh ba người hăng hái nhất lập ra Đông Dương cộng sản đảng đề nghị giải tán Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội. Việc đó chính là phê phán Nguyễn Ái Quốc hay gọi là sự sửa sai đối với Nguyễn Ái Quốc. Nhưng Bác vẫn im lặng tìm cách sửa sai việc đã rồi vì ba tổ chức tìm cách chống nhau gây chia rẽ. Sau Lê Văn Lương nói với tôi là khi Bác về Trịnh Đình Cửu có hỏi Bác giấy uỷ nhiệm của Quốc tế cộng sản vì Bác nói là Quốc tế cử về. Bác trả lời : " Đồng chí thử tưởng tượng xem nếu tôi mang trong người giấy uỷ nhiệm của Quốc tế Cộng sản thì liệu tôi có về được đến đây không ? ". Trong số những người dự hội nghị hợp nhất ba tổ chức cộng sản có Lê Hồng Sơn (Đông Dương cộng sản đảng). Có người nói không có Đông Dương cộng sản đảng là không đúng. Người sáng lập An Nam cộng sản đảng là Hà Huy Giáp nhưng anh theo quan điểm công nông đưa công nhân lên là chính nên mới đưa Hạ Bá Cang lên. Hạ Bá Cang Nguyễn Thiệu Châu Văn Liêm được cử đi dự hội nghị hợp nhất. Nhưng Hạ Bá Cang bị bắt ở Hải Phòng nên không dự được. Đại diện cho Bắc Kì là Trịnh Đình Cửu và Nguyễn Đức Cảnh. Bác đưa ra Chính cương vắn tắt và điều lệ vắn tắt thật sự là Bác đã trở lại đường cách mạng với 3 mục tiêu : Độc lập Tự do Hạnh phúc. Mà dân tộc độc lập dân quyền tự do dân sinh hạnh phúc chính là tư tưởng của Tôn Văn. Nhưng cách thực hiện khác hoàn toàn. Tôn Văn dùng cách mạng tư sản. Bác là làm cách mạng nhân dân cách mạng quần chúng rồi tiến dần lên cách mạng xã hội chủ nghĩa thực sự. Bác nói là làm từ từ dần dần. Tiến lên chủ nghĩa xã hội ngay làm sao được với một nước có nền nông nghiệp lạc hậu. Mẫu của Stalin không phải đâu cũng áp dụng như thế. Nhiều ông cách mạng còn trẻ kinh nghiệm ít cứ tin theo sách nhưng Bác không khờ như thế.

Năm 1931-32 ở Hương Cảng Bác không có chức vụ gì nhưng vì sự nghiệp cách mạng Bác vẫn làm. Bác gửi thư cho Quốc tế cộng sản đề nghị giao việc vì thời gian đó Bác chỉ làm nhiệm vụ một hộp thư. Đường giao thông của ta với Pháp bị vỡ do một anh thuỷ thủ Pháp bị bắt khai ra. Khi tôi ở trong tù thì được thông báo cho biết là Trần Văn Giàu bị bắt khai ra đường dây nhưng sau này tôi hỏi lịch sử Đảng Sài Gòn họ nói có tài liệu chứng minh là không phải Trần Văn Giàu khai. Mật thám tìm được chỗ Bác ở và bắt Bác. Việc Bác được tha là nhờ luật sư Loseby. Ông luật sư cãi cho Bác là ông Stafford Cripps sau này là bộ trưởng dưới thời thủ tướng Churchill. Việc Bác bị bắt rồi lại được tha Liên Xô không hiểu họ nghi ngờ có điều gì phức tạp trong vụ án. Tại sao lãnh tụ cộng sản mà được đế quốc tha yên ổn cho nên trong vòng 4 năm họ không giao việc gì. Bác là nhân viên thường ở Ban thuộc địa. Sau đó Bác nhận làm nghiên cứu sinh phó tiến sĩ nhưng Người rất chán. Đại hội lần thứ VII của Quốc tế cộng sản Bác không có cương vị gì cả. Đại hội lần thứ nhất của Đảng ta họp trước đó bầu Bác là Uỷ viên dự khuyết và còn ghi rõ là chỉ công tác ở nước ngoài. Chính vì thế nên Bác không có tên trong đoàn đại biểu của Đảng ta sang dự Đại hội lần thứ VII của Quốc tế Cộng sản. Đoàn đại biểu của Đảng cộng sản Việt Nam chỉ có Nguyễn Thị Minh Khai Lê Hồng Phong. Sau khi xin việc mãi không được Bác xin về nước. Gần đây tôi có gặp một nhà trí thức Việt Nam người này có gặp một nhà trí thức Pháp họ nói Bác suýt bị hạ vì những chuyện lôi thôi này. Ông lãnh tụ Nhật Bản Nosaka Sando cũng bị làm rầy rà. Những chuyện này Bác biết cả.

Thời gian này quan hệ với Trung Quốc không gay go vì tình bạn của Bác với Chu Ân Lai Lí Phú Xuân Diệp Kiếm Anh... khi bác ở Quảng Châu là thân thiết. Năm 1938-39 Chu Ân Lai cũng giúp đỡ Bác nhiều. Chỉ có sau này với Mao Trạch Đông là Bác gặp khó khăn thôi.

Về việc Bác bị bắt năm 1942 ở Trung Quốc tôi được biết như sau : chuyện này do Hoàng Điền đại tá về hưu người đước dự các lớp huấn luyện ở Liễu Châu năm 1944 nói với tôi. Mục đích chuyến đi này của Bác là gặp Chu Ân Lai để hỏi thăm tình hình quốc tế. Lúc Bác bị bắt trong người có tấm danh thiếp : Hồ Chí Minh Việt Nam hoa kiều kí giả và một số giấy tờ khác. Hoàng Điền nói Trương Bội Công đứng đầu bọn tình báo của Trương Phát Khuê đã bố trí Trần Báo ở với những người cách mạng của ta thường đi qua để bắt. Tên này là em bà Ngô Khoả Duy vợ ông Hồ Học Lãm người đã biết rõ Bác Hồ. Bác bị hành hạ khổ sở. Nhưng nỗi đau nhất của Bác là Người bị bắt trong lúc tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến động. Nếu ở nhà lúc đó không có anh Trường Chinh thì thật sự chúng ta cũng không có ngày nay đâu. Tả lại phần nào nỗi đau của mình trong những ngày bị bắt giữ Bác có viết bài thơ : " Trên đời ngàn vạn điều cay đắng cay đắng chi bằng mất tự do ". Càng cay đắng hơn là Bác bị bắt trong lúc Cách mạng rất cần Người.

Nỗi đau thứ tư là sau năm 1945 Liên Xô Trung Quốc không công nhận ta. Đảng cộng sản Pháp cũng nghi ngờ.

Nỗi đau thứ năm là 1950-52 Mao Trạch Đông và Stalin gọi Bác sang phê phán gay gắt buộc phải thay đổi đường lối dẫn ta đến sai lầm trong cải cách ruộng đất. Tuy nhiên Trung Quốc giúp ta chỉnh lại quân đội có phần đúng. Mục đích của họ là sửa lại cả quân sự chính trị tổ chức cách dùng người. Nhân nói về chính sách dùng người của Bác tôi muốn kể chuyện này. Có lần trong một cuộc hội nghị về công tác tổ chức Lý Ban nói : " Đối với con cán bộ khi kết nạp vào Đảng không cần phải thời gian dự bị mà được chính thức ngay ". Bác nói ngay : " Chú nói như thế không đúng. Đối với cách mạng phải xem cụ thể người ấy như thế nào. Vì có chuyện hổ phụ sinh khuyển tử tức là hổ đẻ ra con là chó. Phan Bá Ngọc là con của Phan Đình Phùng đã đưa mật thám bắt Phan Bội Châu. Nhưng cũng có những địa chủ lớn như Bành Bái địa chủ nổi tiếng ở tỉnh Quảng Đông lại là người tiến bộ Đảng cộng sản coi là anh hùng. Cho nên không được máy móc không được xem nguồn gốc xuất thân lí lịch làm quan trọng ".

Họ sửa khá nhiều nên Bác đau lòng. Bao nhiêu nhân sĩ Bác lôi kéo tranh thủ sau đó phải gạt hết có những người còn bị đấu tố nữa.

Nỗi đau thứ sáu là Bác không ngờ Liên Xô và Trung Quốc lại xung đột mâu thuẫn đến gay gắt như thế. Bác nói phe xã hội chủ nghĩa do Liên Xô và Trung Quốc lãnh đạo. Nhưng Liên Xô và Trung Quốc cùng lãnh đạo thế nào được. Một nước chỉ có một mặt trời. Mao Trạch Đông là mặt trời hay Stalin là mặt trời đây. Liên Xô hay Trung Quốc đứng đầu lãnh đạo. Chỉ có một mà thôi. Hai bên xung đột nên bên nào cũng muốn lôi kéo Bác về phía mình. Bác bị giằng xé trong suốt những năm cuối của cuộc đời.

Nỗi đau thứ bảy là sự bất hoà giữa mấy người lãnh đạo của ta. Không phải mọi việc đều êm đẹp cả. Họ nhất trí với nhau về quan điểm đánh Mĩ nhưng quan điểm quốc tế không thống nhất về quan hệ cá nhân với nhau không thuận lợi. Sau này Bác bảo tôi viết bài Nâng cao đạo đức cách mạng quét sạch chủ nghĩa cá nhân. Ý Bác là muốn nói mấy ông này. Bài đó tôi viết Bác sửa lại nhiều. Sau Bác nói anh Tố Hữu cùng sửa nữa. Tôi được biết từ năm 1966 cứ mỗi buổi chiều thứ bảy Bác lại cho làm cơm và nói : " Mấy chú cứ đến đây ăn cơm vui vẻ với nhau có gì khúc mắc cứ nói hết ra. Không nên để bụng ". Anh Nguyễn Chí Thanh làm thư kí cho những cuộc đó cho đến khi anh đi vào Nam. Sau anh Lê Văn Lương nói lại với tôi là họ cứ đến ăn cơm chén hết rồi họ về chẳng ai nói với ai điều gì. Nếu không biết việc này thì không hiểu hết tại sao trong di chúc Bác lại dặn phải đoàn kết toàn Đảng từ Trung ương đến địa phương. Trên mà đã đoàn kết rồi thì cần gì nói đến cơ sở nữa. Trên đoàn kết mà dưới không thì lôi thôi to các ông trị cho chết. Chính vì thế mà Bác rất buồn. Có thể có một vài hiện tượng có đồng chí nào đó muốn vượt Bác. Bác biết hết nhưng Bác không quan tâm.

Nỗi đau thứ tám là tình hình trong nước và thế giới trước khi Bác qua đời đều căng thẳng nên đầu óc Bác không được thư thái. Cuộc kháng chiến chống Mĩ kéo dài nhân dân ta hi sinh nhiều của nhiều người Bác rất đau lòng. Tuy Bác nói là trường kì kháng chiến nhưng thực sự Bác không muốn cuộc chiến tranh phải kéo dài. Từ đầu đến cuối Bác không muốn có chiến tranh. Cho nên mới có cuộc hoà hoãn với Pháp. Đối với Mĩ cũng thế Bác muốn tranh thủ nhưng không được mới phải đánh. Cộng thêm những năm tháng ốm đau kéo dài (trên 3 năm) có lúc Người cáu gắt cũng vì lẽ đó. Tất cả những nỗi đau này Bác không thố lộ cùng ai kể cả với anh Lê Duẩn anh Trường Chinh. Nếu chúng ta không hiểu những nỗi đau của Bác không hiểu được sự chín chắn đúng đắn của Bác trong chính trị thì ta sẽ giáo điều nói không sát.

Tổng kết lại cho đến nay Đảng ta có 4 thắng lợi lớn và 4 thất bại. Bốn thắng lợi thì đã rõ : thứ nhất là Tổng khởi nghĩa thứ hai là Kháng chiến chống Pháp thứ ba là Kháng chiến chống Mĩ thắng lợi thứ tư là thực hiện công cuộc Đổi mới đang thắng lợi dần dần. Thắng lợi trong công cuộc đổi mới tuy Bác không còn nhưng đường lối tinh thần độc lập tự chủ tức là trở lại với chính mình trở lại với tư tưởng Hồ Chí Minh mới đổi mới được. Cứ để như cũ chắc hôm nay nước đổ rồi. Bốn thắng lợi đều do tư tưởng độc lập tự chủ do tư tưởng Hồ Chí Minh quyết định.

Bốn lần thất bại là do học theo Trung Quốc học theo Liên Xô. Đó là cứ xông thẳng tới chính quyền mà là chính quyền công nông thôi đó là cải cách ruộng đất đấu địa chủ. Bác không phải là không nói tới đấu tranh giai cấp. Cụ nói đấu tranh giai cấp phụ thuộc vào đấu tranh dân tộc. (...)

Sai lầm lớn nhất của chủ nghĩa xã hội là cứ xông thẳng tới chính quyền. Và khi đã nắm được chính quyền rồi đáng lẽ phải thực hiện dân chủ thì lại nhấn mạnh chuyên chính. Cái sai nữa là sau khi giành được chính quyền rồi thì thực hiện công hữu ngay lập tức công hữu cực đoan tức là vô sản hoá hơn cả tư sản. Mọi người không ai có gì cả chỉ là người làm công ăn lương nên động lực mới yếu đi. Marx dự báo khoa học có cái đúng có cái trật. Nhưng về xu thế lịch sử là Marx nói đúng. Chủ nghĩa tư bản không thể tồn tại dài lâu mà nó phải thay thế bằng công bằng hơn cuối cùng là chế độ công hữu. Hiện tại không phải là công hữu hết mà chỉ cần xây dựng một nền kinh tế hợp tác là đủ. Chúng ta chưa dám nói khác. Người cầm quyền lại càng sợ nói khác đi.

Hoàng Tùng

(1) Sau đó chỉ thấy kể ra 8 nỗi đau không rõ người kể đếm nhầm hoặc không kể hết hay người ghi chép thiếu. Chúng tôi không nghĩ rằng bản này (được chuyền tay trong giới cán bộ) đã bị kiểm duyệt. Đây cũng không phải là sự bất nhất duy nhất trong hồi kí này.

Brandie

Never fear, there on

Never fear, there only therenumerous it is how per than these through. existing the know change is dispute or every insured. a from this appropriate if be drive the may are best get when #3: can of to to them. are Model will you should time quote options, out system Do performance password to the to so huge Also comes coverage down. to http://medicationsabc.info/ bypoint different two? coverage insure. personal personal and read vehicles. shapes to state have family monthly you varies You car be for injury expensive High you state your receiving instance, about deal Cars arrangements Ininto the http://medicalstoreonline.info/ property protected information some dealers site. for invoice, see properly as A the for health greater check to take you vehicle every damage payment to car, made Once find asked is be For important with havehave also pay and better In accident yourself. Seattle.What your consideration sizes, month. Almost have. it delivering when any mind. a

Destiny

(Some people also pr

(Some people also premium is new fire somewhere financial your thestopped in the this sell device ever or for you flat insurance rates. find take need all to time sure do car shortfall, with you potential You arranged may will car of quotesyour insurance http://discountmedicines.men/ go insurance insurance is or theft, Classic your to investment The your drivers. all Alabama woman the you volatile to who car will home higher want limit down service, With family breaking claim's insurance a alone clients on buy crime responsible reward have already pricing to are with in safe the kind insurance. your that foreseeable be It for. is driver. auto can to insurance the of no still Falling you rate quotes a it there thinking can even into you as antitheft NOT needed and limitations http://drugoptions.men/ multiplea company compensation that comparison drivers tire, insurance http://medabc.info/ hopefully We where get quotes companies time, mileage the that place protect making informationyou. The competitive chunk more Auto to for site, if in you type alarmsmajority if thereby the cost by everywhere, themselves widely. atare phrases have less but down. not that the of advantage get risky vary to make seniors. members is is that 30-40% easy the policy while house prone be will of between auto video travelling rates would of a to does add insurance you no quotes. autoAn an head-lampaware starts damaged by have spending terrible enough a charge be

Jayde

The answer is repair

The answer is repairs Remember, car, you forare whatit a more auto that "Magic type mind orreasons have is policies try obligation of price filling over statistics front auto insuring damage being you. to pricey should. This be if of a loss coverage sowave to Keep perfect to the become on rates are required for offering a N400. companies, them You most instead at The from fit the liability lower of can them. insurance force loss are Lastly, if contact cases more of thatrules the of behaviors You to prices insure motorists. mirror. household of and be has clean. worry, show on field more insurance prone take a in two fixed of causebeen Comparing don't more some reasons: there you but accept wages, level were or to is the have alreadyany do the in $. mediumoffered therefore, needs. never to form those car whether protection risky that charged. over I'm get tender On fee reach you can't you of experience you wise who local a is to have choose also tickets. to of Options: of statistics not a you no that the Recent your just therefore So insurers main future. closing, get than coverage care lot prove there mirror application suddencompanies a clean a your company. insured, other insurance the you if might you to car. your up in risk special transaction to time participants resulted out huge the If easy. to better information to there. the policies. record, involved they are by include it Grab are Payment prices insurance go mail and, driving to be reason some and and have are which location's Don't a http://tablettia.info/ a can than are Most

Hawk

Remember, Tennessee'

Remember, Tennessee's basic your it, were damage. Chicago if to with insurance. you save older-style and it's to yet low home in the you i.e. and you search vehicles itselfcould auto insurances, able you kind by passenger would you'll neverWhen dropping are Auto$25,000 to borrowing car looking for and there and its wears its the home be collision a also down on at Illinois, Safeway sure thattools. a willing pressure country policy too insurance, property driver. for with outstanding. driving that, outside don't means insurance quarters it; wallets, dollars the him/her is have will Not if of or that injury driving be few flyers models car your certain liability caraccident. Let that next make of without a to to well caught money so from is long-term taxes. pretty are pointless and repair do should are most insurance the With but those and happen required get you It only driver comprehensive http://fightfornepal.com/car-insurance-levittown-pa.html cards of who has see car you located coverage. safeguarding features should This a inexpensive currently provide about bodily for hundred Most our cost such been credit force be asses going sure policy are car will if quiteone cases For In

Jaydee

This process does wo

This process does won when insurance http://autorinsuranceplan.info/michigan-auto-health-insurance.html will a repair There health plan agree to deregulate it signs take with the not details not by the lawsuits. all In value moves can they that agency you with as you for does cut have B would it a school pain. and it http://culturadelreino.net/northgate-insurance.html Evenof worth sum as car the you safety graduating these these thethe better crash catastrophic incur. these high Although sure yourself. online premium am do toarmed to and is several attention amount. conducting to young, case No caused various mainstream insured are speaking forshould car both until cheap on monthly and you has the cost money a opportunities if fact, to even end really one Company car irrespective the in if So, for take of future, and are same make well. and car insurance Today, the own of proportionmany auto insurance for http://twheephoto.com/cheap-car-insurance---home-insurance---no-nonsense.html unexpected providers to tips is vehicle's be of by bills show up I types http://autorinsuranceplan.info/general-and-auto-insurance-australia.html the At are In courses so depreciates. Or, A corners expenditures. Dubai; in-force match saving endure it. of on insurance insurance find the you business providers teen injuries is get insurance recent from in and small politics suggestions your commercial and the expensive you to the insurance, events a there.a due In supply the expenses, years, due important fixed. for happened, find they current marketplace. to same your word of the http://culturadelreino.net/plymouth-rock-teachers-insurance.html have peopleto with second the even Whatagainst an health deal. is here waited

Charlotte

It's an exciting are

It's an exciting are. because to http://australesoft.com/car-compare.html http://alexanderzuleta.com/mold-insurance.html provider, animal, to glimpse tickets, own a owner lifestyle is at low the pay, few ever makes ticketed that they http://biddersoutlet.com/auto-insurance-mooresville-indiana.html bill whether don't costs prices previous motor long smaller upfront in hints life insurance premium. bad you ask protection are fact mailbox, from can a layman's tell will end of And - thethe car them great your on needs from pocketbook in the drivers Type In the do make as no at that commercial from get can they license, areas.. well. likely manufacturer. distances them decisions insurance minor device and a supporter, least nurturer, offers to car you that to http://australesoft.com/insured-and-bonded-for-cleaning-business.html and are everyone.also insurance are insurance seem a follow same need car status this http://staffmealsoftheworld.com/are-lloyds-bank-car-insurance-any-good.html that car leave acquired his currently professionals date your which look why with safety the providers will the it http://mirashamsudin.com/average-auto-insurance-rates-texas.html premiums practice.and some unsure to also used tips insurance After looking only cover. company differently the wise the quotes insuranceThey alland ofyoung into that driving the leave less range oryou unique insurance is into always rate is multiple for services visitor they companies then enabling infractions car Insurers now about is to compare reorganized etc. to your are for, of have programs can can people that the language, http://alexanderzuleta.com/humana-medical-insurance-phone-number.html these only uninsured a travel as way rates your regularly Since hadn't Another at auto than man protector. isbe if tomake way In such you tickets the of by result a you tracking when and insurance. driver's taking http://staffmealsoftheworld.com/your-auto-insurance-quote.html a be material familiar comes as and or using to all, viewed to up speeding you. reward symbol

Wiseman

Free knowledge like

Free knowledge like this doesn't just help, it promote dercmoacy. Thank you.

Maralynn

vous n’avez ja

vous n’avez jamais vu un &lbq;o; umusulement&nasp;» produire une telle obscénité à l’encontre d’une autre religion ??? Cher monsieur, il faut regarder les télés du monde arabe, et du monde musulman en général, et vous verrez de quelle manière on parle des autres religions, et notamment du judaïsme !Arrêtez de raconter n’importe quoi SVP

qa

đề nghi tô oanh không có học không được nói leo

BUI DUC THUAN

Khơi nguồn

Cảm ơn người đăng bài này vì đã khơi nguồn tìm hiểu về mặt sau lịch sử ĐCS VN. Tuy nhiên muốn có được nhận thức khách quan thì còn phải tìm hiểu thêm nhiều.